قازاق ونەرىنىڭ تاريحىندا حالىق جادىندا ءان بولىپ ساقتالعان تاعدىرلى شىعارمالار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – ەستايدىڭ «قۇسني-قورلانى». بۇل – ورىندالماي قالعان ماحابباتتىڭ، قول جەتپەگەن ارماننىڭ، جۇرەكتە ماڭگىلىككە تاڭبالانعان سەزىمنىڭ ءانى. ەستاي بەركىمبايۇلىنىڭ قورلانعا دەگەن ماحابباتى ۋاقىت وتكەن سايىن ءان ارقىلى جاڭعىرىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ كەلەدى. كەشەلەرى عانا «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ ساحناسىندا «قورلان» قويىلىمىنىڭ پرەمەراسى بولىپ ءوتتى.
امانگەلدى مۇقان، ونەرتانۋ كانديداتى، دوتسەنت، تەاتر سىنشىسى:
– «قورلان» قويىلىمىنىڭ پرەمەراسى جاڭاشا ۇلگىدە ساحنالاندى. سپەكتاكل اۆتورى سەرجان زاكەرۇلى مەن رەجيسسەرى ارۋحان تەمىربەكقىزىنىڭ قولتاڭبالارى ارقىلى دۇنيەگە كەلگەن جاڭا قويىلىم كورەرمەنگە ۇلتىمىزدىڭ سىرلى سەزىمىن، انمەن ورىلگەن ماحابباتىن جانە قىز تاعدىرىنىڭ كۇردەلى يىرىمدەرىن وزىنشە ۇسىندى.
«قورلان» – تاريحقا كوز جۇگىرتە وتىرىپ، بۇگىنگى كورەرمەنگە دە وي تاستايتىن سپەكتاكل. ونىڭ ءوز كورەرمەنىن تابۋى دا وسى وزەكتىلىگىمەن بايلانىستى. ويتكەنى ماحاببات پەن تاعدىر، سەزىم مەن جاۋاپكەرشىلىك، ءداستۇر مەن تاڭداۋ اراسىنداعى تارتىس – قاي داۋىردە دە ادام بالاسىن تولعاندىراتىن ماڭگىلىك تاقىرىپ. وسى ءبىر تاعدىرلى سۇيىسپەنشىلىك حيكاياسىن ساحنا تىلىنە كوشىرگەن «قورلان» سپەكتاكلى ۇلتتىق تاريحىمىزعا، مادەنيەتىمىزگە جانە قازاق قىزىنىڭ بولمىسىنا قايتا ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەردى. قويىلىمنىڭ وزەگىندە جەكە ادامنىڭ سەزىمى مەن ءداستۇر تالابىنىڭ اراسىنداعى تارتىس جاتىر. قورلاننىڭ تاعدىرى ارقىلى قازاق قوعامىنداعى قىز بالانىڭ تاربيەسى، وتباسى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى، جەكە باسىنىڭ باقىتى مەن ەلدىك ۇستانىمنىڭ اراقاتىناسى كورىندى. مۇنداعى قورلان بەينەسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ونىڭ جان دۇنيەسىندە ارپالىس، الاي-دۇلەي سەزىم بولعانىمەن، ول داستۇردەن اتتامايدى. باقىتى مەن سەزىمىن قۇربان ەتۋ ارقىلى وشپەيتىن ءىز قالدىردى. ءبىر قاراعاندا، بۇل – ورىندالماعان ارماننىڭ تراگەدياسى. ال ەكىنشى جاعىنان، قازاق قىزىنا ءتان تاربيەنىڭ، سابىردىڭ، جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى.
– ابەكە، قورلاننىڭ جەكە باسىنىڭ باقىتى مەن ەل، اۋلەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى اراسىنداعى تاڭداۋى قويىلىمدا قانشالىقتى نانىمدى اشىلدى دەپ ويلايسىز؟
– قويىلىمدا قورلاننىڭ تاعدىرى ارقىلى قازاقى تاربيە مەن ۇلتتىق بولمىس ايقىن كورىنەدى. بۇل رەتتە ابايدىڭ بوزبالا كەزىندە عاشىق بولا تۇرا، اكەسى قۇنانبايدىڭ «ەكى ەل ورتاسىنا وت سالاسىڭ، اتا اراسى بۇلىنەيىن دەپ تۇر، بايقا!» دەگەن ەسكەرتۋىن قاپەرگە الادى. مىنا قويىلىمدا دا اباي مەن قورلان تاعدىرلارىنىڭ اراسىنداعىداي وزىندىك ۇندەستىك بار. ابايدىڭ سەزىمگە بەرىلىپ، ەكى ەلدىڭ، ەكى اتانىڭ اراسىنا سىزات تۇسىرمەۋدى ويلاۋى قازاقى تاربيەنىڭ، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى. قورلاننىڭ تاڭداۋى دا وسى ۇستانىممەن ساباقتاسىپ جاتىر.
– سپەكتاكلدىڭ دراماتۋرگيالىق جانە مۋزىكالىق شەشىمدەرىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ قويىلىمدا كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى سەزىمى مەن وقيعانىڭ نەگىزگى وزەگىن مۋزىكا، ساحنالىق قوزعالىس جانە پلاستيكا ارقىلى كورەرمەنگە جەتكىزە الدى ما؟
– از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ادەمى، جاقسى قويىلعان دەگەن ويدامىز. مۇنى پلاستيكالىق، دراماتۋرگيالىق جاعىنان دا، مۋزىكالىق جاعىنان دا مۇقيات ويلاستىرىلعان سپەكتاكل دەپ بىلەمىن. جالپى، قويىلىم ماتەريالدى اشا الدى. كوستيۋمدىك ستيلدەر سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك الەمىن اشۋعا قىزمەت ەتەدى. وسى ورايدا جەڭگەلەرىنىڭ شالبارمەن ءجۇرۋى، كوستيۋمەردىڭ يدەياسى، سونىمەن قاتار قورلاننىڭ كيىمى ەركەكشورا بولىپ وسكەنىن كورسەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق كيىمدەردى زاماناۋي ستيليزاتسيالاعانى العاشقىدا توسىنداۋ كورىنگەنىمەن، كەيىنىرەك كەيىپكەردىڭ مىنەزىن اشاتىن وزىندىك شەشىم رەتىندە قابىلداندى. قۇسنيدىڭ قازاسىن بەينەلەيتىن كورىنىس تە وتە اسەرلى شىقتى. «قورلاندى» بۇگىنگى زاماناۋي ساحناعا لايىقتالعان سپەكتاكل دەپ باعالايمىن.
– ەندىگى ساۋالدى بيبىگۇل ورىنباسارعا – «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ اكتريساسى، «قورلان» پرەمەراسىنداعى قورلانعا قويساق. بيبىگۇل، قورلان بەينەسى سىزگە قانشالىقتى جاقىن بولدى؟
بيبىگۇل ورىنباسار، اكتريسا:
– قويىلىمعا كەلگەن ساتتەن-اق قورلاننىڭ بولمىسىنان وزىمە تانىس مىنەزدەردى بايقادىم. ونىڭ ەركەكشورالىعى، ءوزىن ەركىن ۇستاۋى، ەركەلىگى ءوز تابيعاتىما وتە جاقىن ەكەن. ويتكەنى مەن – ءۇيدىڭ كەنجە قىزىمىن. مەنەن كەيىن ەكى ءىنىم بار. بالا كۇنىمنەن سولارعا ەرىپ، ۇل بالاعا ءتان كيىم كيىپ، سولارمەن بىرگە ويناپ ءوستىم. اكەم دە مەنى «قوراز قىزىم» دەپ اتايتىن. سوندىقتان قورلاننىڭ وسى بولمىسى ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. رولگە دايىندىق كەزىندە تاريح بەتتەرىنە ءۇڭىلىپ، قورلاننىڭ ءومىرى مەن مىنەزىنە قاتىستى دەرەكتەردى زەردەلەدىم. تاريحي دەرەكتەردە قورلان جاسىل كوزدى، قاراتورى، اڭشىلىقتى ۇناتاتىن، ويىن ەركىن جەتكىزە بىلەتىن قىز رەتىندە سيپاتتالادى. الايدا ەستايعا شىن جۇرەگىمەن عاشىق بولعانىمەن، سول ءداۋىردىڭ سالتى مەن الەۋمەتتىك تارتىبىنە مويىنسۇنۋعا ءماجبۇر بولادى. سۇيگەنىنەن ايىرىلىپ، اتاستىرىلعان ادامىنا تۇرمىسقا شىعادى. قورلاننىڭ مىنەزىن زەرتتەۋ بارىسىندا اسا قيىندىق سەزىنبەدىم. سەبەبى، ونىڭ بويىنداعى ەركىندىككە ۇمتىلىس، ەركەلىگى مەن قايسارلىعى ماعان جاقىن بولدى. دەگەنمەن، كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن ساحنادا جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. قويىلىمدى دايىنداۋ بارىسىندا قورلاننىڭ كوپتەگەن سوزدەرى قىسقارتىلدى. ويتكەنى باستاپقى نۇسقادا قىز تاعدىرى، ايەل تەڭسىزدىگى، ماحاببات تاقىرىپتارى ءسوز ارقىلى تىم كوپ قامتىلعان ەدى. ءبىز كەيبىر تۇستاردى ىقشامداپ، نەگىزگى ويدى ساحنالىق ارەكەت پەن كەيىپكەردىڭ سەزىمى ارقىلى جەتكىزۋگە تىرىستىق. سوعان قاراماستان قويىلىمدا سالماعى اۋىر، ويلانتاتىن وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالادى.
– كەيىپكەر سەزىمىن جان-جۇرەگىڭىزدەن وتكىزۋگە تۋرا كەلگەن بولار؟
– ارينە، اكتەر ءۇشىن كەيىپكەردىڭ سەزىمىن سىرتتاي كورسەتۋ جەتكىلىكسىز. ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن ءتۇسىنىپ، باسىنان كەشكەن سەزىمىن ءجىتى ءتۇيسىنۋ قاجەت. قورلاننىڭ سۇيگەنىنەن ايىرىلعانداعى جان كۇيزەلىسىن، سەزىمى مەن تاعدىرىنىڭ اراسىندا قالعان ساتتەرىن بارىنشا مۇمكىندىگىنشە تەرەڭ سەزىنىپ، كورەرمەنگە بەرۋگە تىرىستىم. ەستاي اقىن: «ءبىرى اپا، ءبىرى ءسىڭلى قۇسني، قورلان، ەكەۋى تۋعان ەكەن ءبىر انادان. بۇرىنعى گۇلجازيرا قىزدارىنداي، دۇنيەگە ەندى كەلمەس ونداي باعلان» – دەپ اھ ۇرماي ما! ۇستازىمىز تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ بىزگە كەيىپكەر بولمىسىن مەيلىنشە تەرەڭ تۇسىنۋىمىزگە باۋلىدى. قورلاننىڭ ىشكى ارپالىسىن، ماحابباتىن، تاعدىرعا مويىنسۇنعان كۇيىن كورەرمەنگە شىنايى جەتكىزۋدى نازاردا ۇستادىم. كەيىپكەردىڭ جان الەمىنە بويلاعان سايىن ونىڭ ءار ارەكەتىنىڭ ءمانى دە ايقىندالا ءتۇستى. «الاتاۋ» ونەر تەاترىنا كەلمەس بۇرىن جۇمات شانين اتىنداعى شىمكەنت قالالىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىندا ەكى جىلداي جۇمىس ىستەدىم. وندا «قاراكوز»، «تاناكوز»، «اقتوقتى»، «توعجان» رولدەرىن سومدادىم. مۇندا كەلگەن سوڭ، «تەمىر تاس»، «ءلايلىم شىراق»، «ايمان-شولپاندا» شولپاندى وينادىم. ءار ءرول جۇرەگىڭدە ءارتۇرلى ورىن الادى دەگەن ءسوزدى تۇسىنبەيتىنمىن. راسىمەن دە ءار ءرولدىڭ ورنى ەرەكشە ەكەن. بارلىق رولگە ءوزىڭدى قويىپ كورەسىڭ. سوندا عانا شىنايى كەيىپكەردىڭ بەينەسى تۋادى.
– ءرولدى سومداعاننان كەيىن قورلانعا دەگەن كوزقاراسىڭىز وزگەردى مە؟
– وزگەردى. قورلان باستاپقىدا ەركە، ەركەكشورا، ەركىن مىنەزدى قىز رەتىندە كورىنەدى. ال سپەكتاكل سوڭىنا قاراي ءومىردىڭ ءتۇرلى سىناعىنان ءوتىپ، سابىرلى، اقىلدى، سوزگە توقتايتىن پاراساتتى ايەلگە اينالادى. ول تاعدىرىن قابىلداپ، ءومىردىڭ جۇكتەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا الادى. سۇيگەنىنەن ايىرىلۋ، ارمانىنان باس تارتۋ سەكىلدى اۋىر سىناقتار ونىڭ مىنەزىن شىڭداي تۇسەدى.
– قويىلىم بىتكەننەن كەيىن دە كوز جاسىڭىزعا ەرىك بەردىڭىز. نەگە ءويتتىڭىز؟ رولدەن شىعا المادىڭىز با؟
– ءيا، قويىلىم اياقتالعان سوڭ گريم بولمەمە جەتكەنشە كوز جاسىمدى توقتاتا المادىم. كوپ ادام كەلىپ، جۇباتۋعا تىرىسقانىمەن، ءوزىمدى بىردەن قولعا الا المادىم. ويتكەنى قويىلىمنىڭ ەموتسيالىق سالماعى اۋىر بولدى. سپەكتاكلدىڭ باسى جاستاردىڭ ءازىل-قالجىڭى مەن جەڭىل كوڭىل-كۇيمەن باستالعانىمەن، وقيعا وربىگەن سايىن ونىڭ سالماعى ارتا ءتۇستى. اسىرەسە، قۇسنيدىڭ قازاسى مەن قورلاننىڭ ءوز تاعدىرىن قابىلداۋى ماعان قاتتى اسەر ەتتى. ادامنان ايىرىلۋ – وتە اۋىر جاعداي. سول سەبەپتەن بولار، ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن كوز جاسىمدى تىيا المادىم.
– ەگەر سول زاماندا ءومىر سۇرسەڭىز، ءوزىڭىز ءداستۇر جولى ءۇشىن سۇيگەن ادامىڭىزدان باس تارتار ما ەدىڭىز؟
– ماعان ەڭ اۋىر بولعان تاقىرىپ تا وسى. «مەن نە ىستەر ەدىم؟!» دەگەن سۇراق قاتتى تولعانتتى. مۇمكىن، قاراكوزدىڭ تاعدىرىنداي قاشىپ كەتەر مە ەدىم. سۇيگەنىمنەن باس تارتپاس ەدىم دەپ ويلايمىن.
قورلاننىڭ اتاستىرىلعان جارى نۇرمۇحامەد ەستاي مەن قورلان اراسىنداعى سەزىمنىڭ بارىن بىلسە دە، وعان بولا ۇلكەن داۋ شىعارىپ، اشۋعا بوي الدىرماي، سول زاماننىڭ سالت-داستۇرىمەن قورلانعا قۇدا ءتۇسىپ، جار ەتىپ الادى. كەلەسى سۇراقتى نۇرمۇحامەد ءايىپۇلىنىڭ ءرولىن سومداعان «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىنىڭ ءارتيسى دانيار تىلەۋگە باعىتتاعىمىز كەلەدى.
– دانيار، ءوز ادامىنا وزگە سەرىنىڭ ءان ارناۋىنا كەلىسىم بەرۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن قادام. نۇرمۇحامەدتىڭ بۇل شەشىمىنە نە ايتاسىز، قالاي قابىلدادىڭىز؟
دانيار تىلەۋ، اكتەر:
– نۇرمۇحامەد – جاعىمسىز كەيىپكەر ەمەس، مارتتىك تانىتقان الاش جاناشىرى. ول الاشوردا قايراتكەرلەرىنە قولداۋ كورسەتكەن، باقۋاتتى اۋلەتتەن شىققان جانە ءوز داۋلەتىن ۇلت يگىلىگىنە جۇمساي بىلگەن ازامات. ساحنالىق تۋىندىنى تالداۋ بارىسىندا ونىڭ تۇلعالىق بولمىسىن تەرەڭىرەك تانىدىم. مەنىڭ جەكە پايىمداۋىمشا، نۇرمۇحامەد ەستايعا رۇقسات بەرمەگەن كۇننىڭ وزىندە، اقىن قورلانعا ءبارىبىر ءان ارنايتىنى حاق ەدى. سول سەبەپتى، نۇرمۇحامەدتىڭ تاراپىنان بۇل ۇلكەن كورەگەندىك، ءارى وڭتايلى قادام بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءوزىنىڭ كەلىسىمى ارقىلى بۇل تاريحي وقيعادا ازاماتتىق اتىن قالدىرعىسى كەلگەن شىعار. مۇنداي باتىل شەشىم قابىلداۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. كەز كەلگەن ەر ازامات ءۇشىن ءوزىنىڭ سۇيىكتى جارىنا، ءوز ادامىنا وزگە بىرەۋدىڭ ءان ارناپ شىرقاعانىن كورۋ سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن اۋىر ءسات. مۇنداي قادامعا بارۋ ءۇشىن ۇلكەن جىگىتتىك، مارتتىك پەن ىشكى كەڭدىك كەرەك. پرەمەرا كۇنى بۇل وقيعا مەن ءان ماعان بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەرەكشە اسەر سىيلادى.
– قويىلىم جەلىسى بويىنشا، ەستاي مەن قورلاننىڭ اراسىنداعى سەزىم تۋرالى حابار نۇرمۇحامەدكە قالاي جەتتى؟ بۇل قۇپيانىڭ بەتىن اشقان كىم ەدى؟
– قورلاننىڭ جەڭگەسى باعيلا. ودان حابار جەتكەن ساتتە، نۇرمۇحامەدتىڭ كۇش كورسەتۋگە دە، ۇلكەن شۋ شىعارۋعا دا قاۋقارى جەتەتىن ەدى. الايدا ول سەزىمگە بوي الدىرماي، اشۋىن اقىلعا جەڭدىردى جانە ەر ازاماتقا ءتان پاراساتتىلىقپەن ءوز ابىرويىن ساقتادى.
– كەز كەلگەن اكتەر باستى ءرولدى سومداۋدى ارماندايتىنى جاسىرىن ەمەس. سىزدە ەستاي بەينەسىن الىپ شىقسام دەگەن شىعارماشىلىق امبيتسيا بولدى ما؟
– ەستايدىڭ رولىنە كەلەر بولساق، رەجيسسەر ماعان تاڭداۋ بەرگەن كۇننىڭ وزىندە مەن ونى سومداۋدان باس تارتار ەدىم. سەبەبى، ەستاي دومبىرانىڭ قۇلاعىندا ويناعان تازا سال-سەرى، تۋما ءانشى. مەن ول ءاندى ەستايدىڭ دەڭگەيىندە جوعارى شەبەرلىكپەن شىرقاي الماس ەدىم. «اياز بي ءالىڭدى ءبىل، قۇمىرسقا جولىڭدى ءبىل» دەگەندەي، مۇمكىندىگىمنىڭ شاماسىن بىلگەندىكتەن، بۇل رولگە قىزىعۋشىلىق تانىتپادىم. مەن ءۇشىن وزىمە سەنىپ تاپسىرىلعان كەيىپكەردىڭ ىشكى شىندىعىن اشۋ الدەقايدا ماڭىزدى بولدى. ءبىز بۇل عاجايىپ ماحاببات پەن تەكتىلىك حيكاياسىن كورەرمەنگە قولىمىزدان كەلگەنشە بەرە الدىق دەگەن ويدامىن.
***
ەستاي مەن قورلاننىڭ اراسىنداعى ماحاببات – ءبىر ءداۋىردىڭ عانا ەمەس، ادامزاتقا ورتاق سەزىمنىڭ كورىنىسى.
سۇيگەنىنە قوسىلا الماعان قورلاننىڭ تاعدىرى مەن ەستايدىڭ جۇرەگىندە قالعان مۇڭ ۋاقىت وتە كەلە ۇمىتىلعان جوق. كەرىسىنشە، اقىننىڭ جان تەبىرەنىسىنەن تۋعان ءان بۇل حيكايانى حالىق جادىندا ماڭگىلىككە قالدىردى. «الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترى «قورلان» پرەمەراسىن ساحنالاي وتىرىپ، حالقىمىزدىڭ تاريحىنا، سونىڭ ىشىندە مادەنيەتىمىزگە تاعى ءبىر كوز جۇگىرتتى دەر ەدىك.
اقبوتا باحتياروۆا
الماتى
