جالپى «ناعاناي بەك» قوعامدىق قورىنىڭ العاشقى توراعا ورىنباسارى رەتىندە، ناعاناي بەكتىڭ 730 جىلدىعىنا وراي تاريحتان جانە اتقارىلعان جۇمىستار بويىنشا ەستەلىك جازۋدى ءجون كوردىم.
تاريحىمىزدى ۇرپاققا دارىپتەپ، ماقتانىش سەزىمىن تۋدىراتىن، رۋحى قوزاتىن ۇلكەن شارالار جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى .تاريحسىز حالىق جەتىم، مەملەكەتىمىز ءالسىز.تاريحىمىز تۋرالى، مەملەكەتىمىزدىڭ ءوزى ، پرەزيدەنتىمىزدەن باستاپ ۇلتتىق يدەولوگيا رەتىندە پايدالانۋدى ۇسىنىپ وتىر. سونىڭ ءبىر ايعاعى جوشىحان قۇرعان «التىن وردا» مەملەكەتىنىڭ زاڭدى مۇراگەرىمىز دەۋى ، حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلۋى دالەل . ال، سول «التىن وردا» مەملەكەتى جوشى ۇلىسىنان بەرى قاراي ۇلى تاريحي تۇلعالاردى زەرتتەپ قازاقستاننىڭ ءار وبلىس ورتالىقتارىندا ەستە قالارلىقتاي جاعا جايلار، تاريحي مۋزەيلەر اشۋ، كوشە اتتارىن بەرۋ، ۇلكەن بەلگىلەر قويۋ ارقىلى ۇرپاققا دارىپتەۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ءبىز بۇل سالانى «جەلكىلدەك باتىر»، «پەرزەنت پارىزى» قوعامدىق قور توراعاسى رەتىندە تاريحي تۇلعالاردى جرىققا شىعارۋ ءوز مىندەتىمىز دەپ سەزىنىپ، «التىن وردا» حانى بولعان وزبەك حان كەزەڭىنەن ەرتەرەك باستاپ كەتتىك. ارينە تاريحتى زەرتتەۋ تاريحشىلاردىڭ جۇمىسى. ول جۇمىستى جازۋشى-زەرتتەۋشى جارىلقاپ بەيسەنبايۇلى اعامىزدىڭ وزبەكحان زامانىن زەرتتەپ قازاقتىڭ ىشىندەگى ۇلكەن ءبىر رۋدىڭ حالىق جادىندا شەجىرە باسى بولىپ كەلەتىن ناعانايدىڭ تاريحي تۇلعا ،ومىردە بولعان وزبەك حاننىڭ بەكتەربەگى بولعانىن دالەلدەپ بەردى. ناعانايدى 1296 جىلى دۇنيەگە كەلگەن دەپ جورامالدايدى ، سەبەبى 1334 جىلى اراب جيhانگەزى باتتۋتا جوشى ۇلىسىن ارالاعان كەزدە ناعانايدىڭ قىزى ، حاننىڭ ەكىنشى حانىمى بوپ وتىرعان كەبەك بەگىمنىڭ جاسى سول شاقتا جيىرمالار شاماسىندا ەدى دەيدى. ال ،قايتىس بولعان جىلىن 1360-1361 جىلدارى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل جەردە ناعانايدىڭ وزبەك حانعا قايىناتالىعى مەن كەيىننەن وزبەك حاننىڭ قىزى شەكەربيكەنى ءوزىنىڭ اقسوپى دەگەن بالاسىنا الىپ بەرۋىنىڭ ارجاعىندا سوناۋ جىلدارى سالجىدىدايدان توقتاي حانعا تۋعان ناعاشىلىعىنان باستالعان ەكى شاڭىراق اراسىنداعى جاقىن قۇداندالىق ءۇردىستىڭ ءارى قاراي سۇيەك جاڭعىرتۋ ءداستۇرى بويىنشا ساباقتاسقانى ايدان انىق دەيدى. سالجىداي ول ناعانايدىڭ اتاسى . ال، ناعانايدىڭ ارعى تەگى كىم ؟ ول قوڭىراتتىڭ قاي تۇقىمىنىڭ ۇرپاعى دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەر بولساق. وندا ناعاناي شىڭعىسحاننىڭ بايبىشەسى بورتەنىڭ تۋىسى ەكەنى، بورتەنىڭ اكەسى ، قوڭىرات كوسەمى دەي نوياننان تارايتىن ۇرپاققا جاتاتىنى ناقتى جازىلعان. قازاقستان مەملەكەتىن قۇرايتىن حالىقتىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرى تايپا قوڭىراتتىڭ ۇلى تاريحي تۇلعالارى سول شىڭعىسحان قۇرعان مەملەكەتتەن باستاۋ الىپ وتىرعانىن كورەمىز. ياعني، ءبىز سول ۇلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىر بولشەگىمىز دەۋگە قۇقىعىمىز بار. وسىعان بايلانىستى، 2015 جىلى تۇركىستان قالاسىندا «الاتاۋ باتىر» ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان كەيىن بەرىلگەن استىڭ سوڭىندا ،ناعاناي بي ۇرپاقتارىنىڭ باسىندا جۇرگەن بەدەلدى ازاماتتاردى جيىپ ، ناعاناي بەكتىڭ تاريحي كەلبەتىن كوتەرۋ تۋرالى اقىلداسى جۇمىستارىن باستاپ ەدىك.وعان استانادان كەلگەن اكادەميك پولات قازىمبەتوۆ، جازۋشى –ساتيريك كوپەن امىربەك اعالارىمىز ،شىمكەنت قالاسىنان ، جەتىساي ، تۇركىستان قالالارىنان ازاماتتار قاتىستى ، مەن قىزىلوردادان ارناي وسى جۇمىستار ءۇشىن كەلىپ ەدىم. تۇركىستان قالاسىنان بيزنەسمەن ،مەتسەنات بازارباي ماۇسابەكوۆ «الاتاۋ باتىر» ەسكەرتكىشى قاسىنان ءوز جەرىنەن ناعاناي بەك پاركىنە 3 گا جەر ءبولىپ بەرىپ ەدى. وسىلايشا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن باستادىق .ءبىز ناعانايدىڭ ءمۇسىنىن ەمەس ، يسلامعا دا قارسى كەلمەيتىن ستەللا –ەسكەرتكىش رەتىندە ورناتايىق دەپ شەشتىك. ستەلاننىڭ ەسكيزىن جاساعان قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن ءمۇسىنشى تىلەۋبەردى بيناشوۆ اعامىز ەدى. ءبىز بۇل جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن ءار جەردە كوپتەگەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردىق قىزلوردادا ، شىمكەنت قالاسىندا ، تۇركىستاندا. قىزىلوردا قالاسىندا جينالعان جيىنعا جەتىساي قالاسىنان جەتى ءجۇز شاقىرىم جەردەن ات سالىسا كەلگەن جازۋشى-جۋرناليست تىلەۋوۆ جولبارىس ، قوعام قايراتكەرى، ايدارحان ءۇتانوۆ، شىمكەتتەن قوعام قايراتكەرى ،پارلامەنت دەپۋداتى شالاتاي مىرزاحمەتوۆ،استانادان اكادەميك پولات قازىمبەتوۆ، جازۋشى –ساتيريك كوپەن امىربەك، قوعام قايراتكەرى ،پارلامەنت دەپۋداتى كەرىم پىرىمقۇلوۆ اعالارىمىز ، تاعى باسقادا كوپتەگەن كىسىلەر قاتىسىپ ەدى. كوپ وتپەي ءبىز جەتىساي قالاسىنا باردىق ايدارحان اعامىز رەستورانىندا ەكى ءجۇز ەلۋدەي كىسى جيىپ ءبىزدى شاقىرىپ كۇتىپ الدى ، سول جەردە «ناعاناي بەك» قورى قۇرىلىپ توراعاسى اكادەميك كەنجە ابدۋللاەۆ ، توراعا ورىنباسارى بولىپ مەن جاناربەك ورىنباەۆ سايلاندىم. شىمكەنت وبلىسىنا «الاتاۋ باتىر» قوعامدىق قور توراعاسى ءالىمحان ابجانوۆ 3 گا جەردى زاڭداستىرىپ ، ۇيلەستىرۋشى، تۇركىستان قالاسىنا بيزنەسمەن ، وقو ماسليحات دەپۋداتى بازارباي مۇسابەكوۆتى قوردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە سايلادىق. وسىلايشا جۇيەلى جۇمىستى باستاپ ناعاناي بەك قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدى بيزنەسمەن ، مەتسەنات قۇنانباي شىنداۋلەتوۆ ىنىمىزگە بەردىك .سەبەبى، بۇل جىگىتتەر ءوز قارجىلارىنا «الپامىس باتىر»، «الاتاۋ باتىر»، «التىي باتىر» ەسكەرتكىشتەرىن ورناتقان قوعام قايراتكەرلەرى ، ەل ءۇشىن قىزمەت جاساپ جۇرگەن ازاماتتار ەدى. كەنجە ابدۋللاەۆ استانا قالاسىندا مەن قىزىلوردا قالاسىنان تۇركىستانداعى قۇرلىس باسىندا ءجۇرا المايتىنىمىز انىق ەدى. ءبىز قارجى جاعىنان ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. مەن بيزنەسمەندەر بايقادام ابلاسانوۆ، قايرات بورانباەۆ، ءساپارالى تاكيروۆتان ءار قايسىسىنان ءبىر ميلليوننان ، ءۇش ميلليون الىپ قۇرلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋشى قۇنانبايعا بەرىپ جىبەردىم. نەگىزى جيىلعان قارجى تۇگەلدەي قۇنانبايعا بەرىلىپ وتىردى. وسى قارجىنى جىيۋ جۇمىستارى وڭاي بولعان جوق ،ەكى رەت وت باسىما ەلدىڭ باسىندا جۇرگەن ازاماتتاردى استانا ،جەتىساي، الماتى، شىمكەنت ، تۇركىستان ، قىزىلوردا قالالارىنان قوناققا شاقىرىپ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك، ناعاناي بەكتىڭ وزبەكستان مەملەكەتىندە جاتقان كەسەنەسىنەن توپىراق اكەلۋ،زەرتتەۋ جۇمىستارىنا عالىمداردان ەكسپەديتتسيا ۇيىمداستىرۋدى، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى ارقىلى شىققان قوڭىراتتىڭ ءتورت تومدىق كىتابىن ،قاراپايىم ەلگە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن كوركەم ادەبيەت تۇرىندە قايتا جازىپ شىعارۋدى وسى وتىرىستا كەلىسىپ ەدىك. قو ماسليحات دەپۋداتى جورابەك نۇرىمبەتوۆ، «قۇربان اتا» قوعامدىق قور توراعاسى ۇمبەت جۇسىپباەۆ سياقتى كوپتەگەن اعايىننىڭ ۇيىتقىسى بولىپ جۇرگەن ازاماتتار اتسالىسىپ،اعايىنداردان ، جان-جاقتان ۇلكەن قارجى جيىلدى. وسىلايشا ستەللا -ەسكەرتكىش تۇرعىزدىق . ستەللانىڭ تاستارى الماتى قالاسىندا قاشالىپ جاسالدى، تاستاردى سول جاقتان تاسىپ ەدىك. ول ، ستەللا-ەسكەرتكىشىندە ناعانايدىڭ وتىز بالاسى بەلگىسى رەتىندە وتىز ويۋ سالىنعان . بيىكتىگى ون ءتورت مەتر ستەللاننىڭ ۇستىنە «پ" ءارىپى قوڭىرات تاڭباسى ، ۇستىنە قازاقتىڭ بەلگىسى ارلان قاسقىر، قىران بۇركىت، ەڭ جوعارعىسىنا شاڭىراق بەلگىسى ورناتىلعان وتە كەرەمەت ارحيتەتكتۋرالىق ەسكەرتكىش ورناتىلدى. 3 گا جەردى وتە ساپالى ، ارنايى تسەحتا ءويۋلى تەمىر شارباقپەن قورشالعانىن ،وعان ەلدەن جيىلعان وتە كوپ قارجى جۇمسالعانىن قۇنانباي شىنداۋلەتوۆ ءىنىمىز ايتىپ ەدى. 2017 جىلى نەگىزى عالىمداردان قۇرالعان ەكسپەديتسيا قوعام قايراتكەرى كەرىم پىرىمقۇلوۆ، اكادەميك پولات قازىمبەتوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامبىل ارتىقباەۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حازرەتالى تۇرسىن، اكادەميك كەنجە ابدۋللاەۆ، جازۋشى-زەرتتەۋشى بەيسەنبايۇلى جارىلقاسىن ، تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى زىكريا جانداربەك وزبەكستاننىڭ بەرۋني قالاسىنداعى شەيح ابباس ۋالي ءاۋلي كەسەنىسى قاسىنداعى ناعاناي بەك كەسەنەسى ۇيىدىسىنەن توپراعىن الىپ كەلىپ ەدى . ناعاناي بەك مونۋمەنتى اشىلۋىنا ارنالعان مادەني شارا ءوتىپ ،ميتينگىنى اكادەميك قۇلىبەك ەرگوبەك اعامىز جۇرگىزدى. ناعاناي بەك مونۋمەنتىنىڭ اشىلۋىنا ارنالعان سالتاناتتى شارادا پارلامەنت دەپۋتاتى ، قوعام قايراتكەرى شالاتاي مىرزاحمەتوۆ ، قوعام قايراتكەرى جارىلقاسىن ازرەتبەرگەن، قوعام قايراتكەرى قىستاۋ ىلەسوۆ، قازاقستان حالىق اقىنى اسەلحان قالىبەكوۆا، قوعام قايراتكەرى وستەمىر بەكتورەەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ ، يگى شارانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ناعاناي بەك قابىرىنىڭ توپاراعىن ستەللا-ەسكەرتكىشكە قويۋ سالتاناتىندا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ورتاعا شىعىپ ءسوز الىپ ناعاناي بەك تۋرالى ماعلۇماتتار بەردى . اراعا التى جارىم عاسىر ۋاقىت سالىپ ،تۋعان ەلىنە تابىستالاتىن بابا قابىرىنىڭ توپىراعىن ناعاناي بەك ەتنوپاركىنىڭ قۇرلىسىن ۇيىمداستىرۋشىلار قوعام قايراتكەرى قۇنانباي شىنداۋلەتوۆ، «الاتاۋ باتىر» قوعامدىق قور توراعاسى ءالىمحان ابجانوۆ، «جەلكىلدەك باتىر» قوعامدىق قور توراعاسى مەن جاناربەك ورىنباەۆ ، قوعام قايراتكەرلەرى بازارباي مۇسابەكوۆ، قايرات بورانباەۆ، اسان تۇراباەۆ سالتاناتتى تۇردە قابىلداپ الدىق. وسىلايشا ەكى جاقتىڭ وكىلدەرى ناعاناي بەك قابىرىنىڭ توپىراعىن ستەللا تۇبىنە ورنالاستىردىق. تۇركىستان قالاسىندا ياسسى مەيرامحاناسىنا قۇربان اتا ۇرپاعى يكرامحان باۋىرىمىز «ناعاناي- بەك» كە ارناپ اس بەرىپ قۇران باعىشتادىق. جالپى ەكسپەديتسينىڭ ءساتتى جۇرگىزىلۋنە سەبەپكەر بولعان وزبەكستاندا ۇلكەن باسشىلىق قىزمەتتە بولعان ، دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعا ورىنباسارى يبادۋللا قالىبەكوۆ باۋىرىمىزدىڭ ەڭبەگى زور ەدى. ءبىز اقىلداسقانىمىزداي تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حازرەتالى تۇرسىن باستاعان عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن « قوڭىرات تاريحى مەن شەجىرەسى» دەگەن ەڭبەگى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى ، دەمۋشىسى بيزنەسمەن قۇربان اتا ۇرپاعى ساقتاعان ءىنىمىز ەدى. مەنىڭ جەكە قۇرىلتايشىلىعىمداعى « التىن بەسىك قىزىلوردا» مەديا كومپانياسىنا تيەسىلى «تانىم مەن تاعىلىم» رەسپۋبليكالىق گازەتتە ، «الەم ەكولوگيا بيزنەس» رەسپۋبليكالىق جۋرنالىنا ناعاناي بەك تۋرالى جانە كوپتەگەن تاريحي تۇلعالاردى كولەمدى ماقالالار جاريالاپ وتىردى. ءبىز «ناعاناي بەك» قوعامدىق قورىنىڭ العاشقى توراعاسى اكادەميك كەنجە ابدۋللاەۆ، مەن توراعا ورىنباسارى رەتىندە بەس –التى جىل بولدى، قور كەڭەسىنىڭ ءتورت –بەس جىلدا توراعا جانە ورىنباسارى اۋىسىپ تۇرۋى كەلىسىمى بويىنشا قىزىمەتىمىزدى وتكىزدىك. «ناعاناي بەك» قوعامدىق قور توراعاسى بولىپ قوعام قايراتكەرى ، پارتيا قىزمەتكەرى بولعان سىزدىقوۆ قانجىگىت اعامىز سايلاندى. تۇركىستان قالاسى وبلىس ورتالىعى بولىپ «ناعاناي بەك» ستەللا - ەسكەرتكىشى تۇرعان 3 گا جەردى مەملەكەت مەنشىگىنە الدى دەگەندى ەستىپ ، ەلدىڭ ەڭبەگى زايا كەتپەسە ەكەن ، قالاعا كورىك بەرىپ تۇراتىن ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش بولىپ تۇرۋىن ،ەلگە قىزمەت جاساۋىن قاداعالاپ وتىرساڭىز دەپ ءوتىنىش ايتىپ تەلەفونمەن حابارلاسىپ ەدىم. سودان كەيىن، بەس جىلداي بولدى دەنساۋلىعىما بايلانىستى استانا قالاسىنا قونىس اۋدارىپ ەلدەگى جاڭالىقتاردان قول ءۇزىپ العانىمىز راس. الايدا ، استانا قالاسىنداعى ناعانايبەك ۇرپاقتارى اقساقالدار كەڭەسنىڭ مۇشەسى رەتىندە، بيىل 16 جەلتوقساندا پايعامبار جاسىنا تولىپ زەينەتكە شىقساقتا ، الىدە ەلگە قىزمەت ەتۋدەن جالىقپايمىز. جوعارىدا اتى اتالعان كوپتەگەن اعالارىم كوپەن امىربەك، تىلەۋبەردى بيناشوۆ، جارىلقاسىن ازرەتبەرگەن، ايدارحان ءۇتانوۆ ، اسەلحان قالىبەكوۆا اپامىز ومىردەن وزعانىنا وراي جاندارى ءجانناتتا بولسىن دەپ دۇعا تىلەيمىن . «ناعاناي بەك» بابامىزدىڭ رۋحى ءبارىمىزدى قولداپ ءجۇرسىن . ناعاناي بابامىز بيلىك قۇرىپ جۇرگەندە يسلام ءدىنىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەكىتىپ ،قولداعانىن تاريحتان بىلەمىز، ناعاناي بابامىزدىڭ جانى فەرداۋسي ءجانناتىنان بولسىن.
«جەلكىلدەك باتىر»، «پەرزەنت پارىزى» قوعامدىق قورلار توراعاسى جاناربەك ايتبايۇلى ورىنباەۆ
29.10.26 ج
