مەملەكەت قارايتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ تۋرالى كەيىنگى كەزدە كوپ جازىلىپ، اقپاراتتىق كەڭىستىكتە كوپ ايتىلىپ ءجۇر . الايدا وتىز جىلداي ول كىسىنىڭ ەسىمى قوعامدا ايتىلمايتىن جانە اقپاراتتىق كەڭىستىكتە قوزعالمايتىن دا بولاتىن، ونىڭ سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. الايدا ءبىز سوعان قاراماستان 2011 جىلى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ سەكسەن جىلدىعىن جەلكىلدەك باتىردىڭ تۋىلعانىنا 295 جىل تولۋ قارساڭىنداعى تويىمەن بىرگە قوسىپ اتاپ ءوتىپ ەدىك. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى ، وزەكەڭنىڭ مەنىڭ اكەم ايتبايدىڭ قامقورلىعىنداعى ءىنىسى بولعاندىعىندا ەدى. مەن دە وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى، وزەكەڭنىڭ بيىل تولىپ وتقان 95 جىلدىعىنا وراي مارقۇم اكەم مەملەكەت جانە پارتيا قايراتكەرى ايتباي ورىنباەۆتىڭ جانە باسقا دا كىسىلەردىڭ ايتقان ەستەلىكتەرىنەن ماقالا جازۋدى ءجون كوردىم. مەنىڭ اكەم ( ازان شاقىرىپ قويعان اتى- ايت-مۇحاممەد) ايتباي ورىنبايۇلى 1923 جىلى 4 ساۋىردە جاڭاقورعان اۋدانى ، جايىلما اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى سىر بويىنا بەلگىلى كەرۋەن باسشىسى ، سول زاماننىڭ ءىرى تۇلعاسى ورىنباي ءمامىرايىمۇلى 1888-1925 جىلدارى ءومىر سۇرگەن ، ول كىسى اكەمىز ەكى جاسىندا، ءوزى وتىز جەتى مۇشەل جاسىندا ومىردەن وزىپتى. ءوز زامانىندا ورىنباي اتا ەلدەن قىرىق جىگىت جيىپ ، قىتاي، بۇحارا، حورەزمگە مال ايداپ اپارىپ ساتىپ، قانت-شاي، ماتا تاعى باسقا تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتاردى اكەلەدى ەكەن. بارىپ كەلۋ جولىنا بىرنەشە اي كەتەتىن بولعان. وسى زاتتاردى اۋىل ورتاسىنا تىگىلگەن سەگىز قاناتتى كيىز ۇيگە جيناپ، كىشى ءبىر رۋلى ەلدى اسىراپ وتىرعان . ەل شابوندوز، پالۋاندىعىنان بولەك ، سۇلۋ ورىنباي دەيدى ەكەن. اكەمىزدىڭ اناسى جاڭاقورعان وڭىرىندە بيلىك قۇرعان بوجبان رۋىنان شىققان جامانقۇل ءبيدىڭ قىزى بەيسەنكۇل اجەمىز . اجەمىز ۇزىن بويلى ، بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماعان، يمانى نۇرىندا تۇراتىن، قاسيەت دارىعان كىسى ەدى. بالاسىنىڭ ەسىمىن پايعامبارىمىزدىڭ ەسىمىمەن ايت –مۇحاممەد دەپ قويۋى دا بەكەر بولماسا كەرەك. ايتباي اكەمىز جاڭاقورعان اۋدانىندا ون جىلدىقتى بىتىرگەننەن كەيىن، 1942 جىلى 9 قىركۇيكتە ۇلى وتان سوعىسىنا ارمياعا شاقىرىلىپ ، ستالينگراد مايدانىنا قاتىستى. 1942 جىلى 12 جەلتوقساندا اياعىنان اۋىر جارالانىپ ، التى ايداي گوسپيتالدا ەمدەلەدى. 1943 جىلى مامىر ايىندا ەمدەلىپ شىققانان كەيىن ريگادا اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا جىبەرىلىپ ،1944 جىلى قاراشا ايىندا ليتەنانت شەنىن الادى. 1944 جىلدىڭ سوڭىندا ۆزۆود كومانديرى بولىپ ۋكراينا مايدانىنا قايتا سوعىسقا كىرەدى.1945 جىلى قازان ايىندا سوعىسىتى جەڭىسپەن اياقتاپ ەلگە ورالادى. سوعىستى اعا لەيتانانت شەنىندە اياقتايدى. نەمىستىڭ اتاقتى فەلدمارشالى ءپاۋلستىڭ ارمياسىن تۇتقىنداۋعا قاتىستى.ۇلى وتان سوعىسىندا كورسەنتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» ، «II دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن، «پراگانى ازات ەتكەنى ءۇشىن»، «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن»، كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى گ.ك.جۋكوۆ» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. بەيبىت زاماندا «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسىنىڭ 50 جىلدىعى» مەكەرەكەلىك مەدالى بەرىلگەن. اكەمىز سوعىستا ورالا سالا 1945 جىلدىڭ 1 قاراشا ايىنان 1947 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا شىمكەنت وبلىسى، شورناق اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارادى. شورناق اۋدانىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە شەشەمىز زناش التەنقىزىمەن تانىسىپ وتباسىن 1947 جىلى قۇرادى. انامىز زناش التەنقىزى 1929 جىلى تۋىلعان. اكەسى التەن تەمىربايۇلى شورناق اۋدانىنا قاراستى «مير» كولحوزىن قۇرىپ 1930-1946 جىل ارالىعىندا كولحوز توراعاسى بولعان. شەشەسى كۇلاندا قوڭىرات، جاۋعاشتى رۋىنان شىققان سارسەنباي (سارسەنبى دەپ تە اتايدى ەكەن) بولىستىڭ قىزى. كۇلاندا اجەمىز ەلگە بەلگىلى كۇيشى ەكەن ، اتاقتى كۇيشى دينا نۇرپەيسوۆا ۇيگە كەلىپ اناممەن بىرگە كۇي تارتىپ وتىرۋشى ەدى ،- دەپ انام زناش ەسكە الىپ وتىراتىن. بالاسىن دارەتسىز ەمىزبەگەن قاسيەتتى كىسى بولعان . ەل ول كىسىنى اپپاق اق كيىمىنە ، ءجۇرىس –تۇرىسىنا ، دۋالى اۋىزدىلىعىنا وراي اق اجە اتاعان، ول اتاعى بولىستىڭ قىزىنا لايىقتى بولسا كەرەك . اكەمىز ايتباي 1947-1949 جىلى قازاقتىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيگالىق ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ، تاريح ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىقتى. قازاق سسر جوعارعى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىردى. اكەمىز 1949-1952 جىلى ماقتارال اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە جىبەرىلدى. ال، 1952 جىلدان ماقتارال ، كەلەس، قاراتاس، جاڭاقورعان اۋداندارىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. بيلىك پەن پاراساتتىڭ ارا- قاتىناسىن اجىراتا ءبىلدى. كرەسلونىڭ كۇشىنە ەمەس، ءوزىنىڭ ادال ىسىنە سەندى . قاي جاعدايدا بولسىن كىسىلىكتىڭ كىشىلىگى باسىم تۇردى. كەسەك ءپىشىن، ءمارت مىنەز اكەمىزگە ءتان قاسيەت ەدى. بارىنشا ەلمەن ارالاسىپ ، ۇلكەن-كىشى پىكىرىنە قۇلاق استى. بەدەلدى باسشى بولعانىن بىلەتىن ەل ايتىپ وتىراتىن. ايتباي اكەمىز ادام تانىعىشتىق ەرەكشە ءبىر قابىلەتى – بويىندا دارىنى بار، بىراق ىشتە بۋىرقانعان تالانت بۇگىلىپ جاتقان جاستاردى ىرىكتەي بىلگەن.سولاردىڭ ىشىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتى الساق ازدىق ەتپەس. اكەمىز ايتباي كەلەس اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى كەزىندە مەكتەپتە تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇرگەن وزبەكالى جانىبەكوۆتى رايكومعا جۇمىسقا شاقىرىپ ، قابىلداپ، پارتياعا وتكىزىپ ، تاربيەلەپ ومىرىنە جولداما بەرگەن كىسى ەدى. وزەكەڭ عاليحان جەڭگەمىزگە ۇيلەنگەندە باسىنا ورامال سالىپ ، كەلىن قىلىپ تۇسىرگەن ءبىزدىڭ انامىز زناش التەنقىزى بولاتىن. 2011 جىلى «جەلكىلدەك باتىر» قوعامدىق قورى اتىنان وتىرار اۋدانىندا، «ارىستانباب» كەسەنەسىنىڭ جانىندا جەلكىلدەك باتىرعا، وزبەكالىنىڭ سەكسەن جىلدىعىنا وراي اس بەرىپ، مادەنيەت سارايىندا اقىندار ايتىسىن ۇيىمداستىرىپ ەدىك . سول جەردە وزبەكالى «جانىبەكوۆتىڭ جۇبايى عاليحان جەڭگەمىزدىڭ باسىنا ساحنادا، ءبىزدىڭ انامىز زناش التەنقىزى ورامال سالىپ ، بۇرىنعى كەلىن بولىپ تۇسكەندەگى وقيعانى قايتالاپ ەدىك . ول ءبىر حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن كورىنىس بولعان. اكەمىز ايتبايدىڭ وزەكەڭدى قالاي قىزمەتكە تارتقانى ، ارا قاتىناسى تۋرالى «تاريحتان تارتقان تاعىلىم» كىتابىندا جازۋشى – جۋرناليس قانىبەك ءابدۋوۆ جازعان. سونىمەن قاتار ، بەرىلگەن اس تۋرالى «جەلكىلدەك باتىر» كىتابىندا جازۋشى ادىربەك سوپىبەكوۆ تولىق قامتىعان. مەملەكەتتىك قايراتكەر وزبەكالى جانىبەكوۆ قازاقستان كومپارتياسىن ءۇشىنشى حاتشىلىعىنا دەيىن جوعارلادى. جالپى ازاماتتىڭ قىزمەتىنىڭ وسۋىنە ءبىرىنشى اللا ، سودان كەيىن ءبىر ادامنىڭ سەبەپشى بولاتىنى اقيقات .وعان دالەل رەتىندە ايتا كەتەيىن «وزبەكالى جانە مادەني مايدان» كىتابىنىڭ 323- بەتىندە وزبەكالى جانە نۇرسۇلتان بولىمىندە ، وزەكەڭ نۇرەكەڭدى تەمىرتاۋدا جۇرگەننەن قاداعالاپ قىزىمەتىنىڭ وسۋىنە سەبەپكەر بولعانىن جازادى. سونىڭ ىشىندە تەمىرتاۋ قالالىق كوميتتەتىڭ حاتشىسى م.كاتكوۆ نۇرەكەڭدى بيۋروعا سالىپ ، قاتاڭ سوگىس جاريالاپ ، ەسەپ كارتوچكاسىنا ەنگىزگەن . نۇرەكەڭ بىردەن وزەكەڭە حابارلاسقان، ال وزەكەڭ وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ك.اكۋلينتسەۆكە حابارلاسقان، ول ورنىندا بولماعان سوڭ ەكىنشى حاتشى سۇلتان دوسماعامبەتوۆكە حابارلاسىپ، سوگىستى الدىرىپ تاستاعان. كەيىن نۇرەكەڭ « وڭ باعىتپەن دە ، سول باعىتپەنەن دە ەمەس» دەگەن كىتابىندا ماسكەۋگە پاۆلوۆقا تەلەفون سوعىپ ەدىم دەپتى، شىندىعىندا ولاي ەمەس، بالكىم ەلباسى ءوزىنىڭ قازىرگى تۇعىرىنىڭ بيىگىنەن وسىنداي ۇساق تۇيەكتە ءبىز سياقتىلارعا «قارىزدار» بولىپ كورىنۋگە قىمسىڭعاندىقتان پاۆلوۆقا سىلتەپ وتىرعان شىعار دەپ رەنىشىن جازادى. سونىمەن قاتار، نۇرەكەڭنىڭ بىرۋلەر تۋرالى ايتقان ءسوزىن بىلەسىزدەر ، قولىنان جەتەكتەپ لاۋازىمدىق قىزمەتىنە وتىرعىزدىم، سوندا دا مەنىڭ ارتىمنان جاعىمسىز سوزدەر ايتادى دەگەن. يا ، ول ءومىر شىندىعى ، قامقورلىق كورسەتكەن ادامنىڭ كوزى، تاعى تايعاسىن ءوزىم بولدىم ، ءوزىم تولدىم دەيتىن حانعا دا قاراعا دا ورتاق پەندەشىلىك ەكەنىن ەستەن شىعارمايمىز. بۇندايدا قازاق «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر» دەگەن وتە ۇلاعاتتى ءسوز بار. يا سول «وزبەكالى جانە مادەني مايدان» كىتابىنىڭ استانا قالاسىنداعى تۇساۋ كەسەرىنە ۇيىمداستىرۋشىلاردان شاقىرتۋ الىپ قاتىسقانبىز . قاتىسۋىشلار كوپ بولدى پارلامەنت دەپۋتاتتارى ، قوعام قايراتكەرلەرى ، اقساقال ارداگەرلەر. كىتاپ اۆتورلارى س.كەرىمباي، ءا.ءنابي جانە تورعاي وبلىسىندا وزەكەڭنىڭ قىزمەت ىستەگەن جەرىنەن قوناقتار كەلىپ ءسوز سويلەدى. بىتكەندە وزەكەڭنىڭ بالاسىمەن تانىسىپ ەستەلىككە سۋرەتكە ءتۇستىم . (وزەكەڭنىڭ سەكسەن جىلدىق اسىنا كەلمەگەن ەدى) وسى جەردە مەنىڭ ەسىمە ءتۇسىپ وتىر، مەنىڭ ۇلكەن اعام كەلەسبەك ورىنباەۆ جامبىلداعى ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ تورعاي وبلىسى ، جاقسى اۋدانىنا ەلەۆاتورعا جولدامامەن قىزمەتكە بارىپ ماستەرلىكتەن باستاپ، ينجەر قىزمەتىن اتقاردى، سول كەزدە وزبەكالى جانىبەكوۆ تورعاي وبىلىسىندا باسشىلىق قىزىمەتتە ەدى. شەشەم مارقۇم اعام كەلەسبەككە وزبەكالىگە كىرىپ سالەم بەرىپ شىق ، ءبىزدىڭ قامقورلىعىمىزدا بولعان ءوزىمىزدىڭ بالا دەيدى ، الايدا اعامىز ءوز قىزىمەتىم وزىمە جەتەدى بارعاندا نە سۇرايمىن دەپ بارمايدى. كەيىننەن كەلەكەڭ قىزىلورداداعى ەلەۆاتوردىڭ ون بەس جىلداي باستىعى بولدى.

مەن 2022 جىلدىڭ جازىندا كوكشەتاۋداعى «وق جەتپەس» ساناتورياسىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قعا اكادەميگى مارقۇم سەيىت قاسقاباسوۆ اعامىزبەن بىرگە دەمالىپ ، كوپ سۇحبات قۇرىپ ەدىم. ول كىسى جەڭگەمىزبەن جانە نەمەرە ىنىسىمەن بىرگە دەمالىپ جاتىر ەكەن . اربامەن ءجۇرىپ قالعان ەكەن ، الايدا ويى سەرگەك ،كوڭىل كۇيى وتە جاقسى بولاتىن. وزبەكالى جانىبەكوۆ تۋرالى اڭگىمە باستالعاندا ، وو .. دەپ اڭگىمەنى قۋانا باستاپ ، مەن ول كىسىنىڭ كومەكشىسى (كەڭەسشى) بولدىم عوي دەدى. ول بىلاي بولدى دەپ ،اڭگىمەسىن ءجاي باستادى. ءبىر كۇنى ۇيگە كەش كەلدىم ، سول كۇنى ۇيگە وزبەكالى جانىبەكوۆ تەلەفونمەن حابارلاسىپتى. قاي ۋاقىتتا كەلسە دە ماعان تەلەفونمەن حابارلاسسىن دەپتى. مەن دە كەش بولسا دا تەلەفوندى الىپ حابارلاستىم، ار جاعىنان تەلەفوندى وزەكەڭنىڭ ءوزى الدى، - مەن عوي سەيىت قاسقاباسوۆ، -دەدىم . - وي، سەن تۇنىمەن قىدىرادى ەكەنسىڭ عوي، -دەدى. سەن ەرتەڭ تسك- عا كەلشى ،-دەدى. مەن ساسقانىمنان، قاي تسك ؟- دەپپىن._-قانشا تسك بار ەدى؟- دەدى . -ماعان سوق،- دەدى . مەن ساسقانىمنان،- قاي كابينەت؟- دەپپپىن. – اداسپايسىڭ،- دەپ ، تەلەفوندى قويا سالدى . ەندى ينستيتۋتتاعى عىلىمي قىزمەتكەردىڭ قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءۇشىنشى حاتشىسىمەن سويلەسۋ وڭاي ەمەس قوي، - دەپ كۇلىپ الدى، سەيىت اعامىز. ەرتەڭىنە تسك –عا وزەكەڭە باردىم، جاقسى قابىلداپ: - سەن ماعان كومەكشىلىككە جۇمىسقا كەل،- دەدى. مەن عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەنىمدى ايتىپ ەدىم ،ول كىسى: _- بۇل جەردە ساعان ەشكىم كەدەرگى بولمايدى ،قايتا جولىڭ اشىق بولادى،- دەدى. (شىنىندا دا سەيىت اعامىز 1989 جىلى ماسكەۋدە مگۋ –دە دوكتورلىعىن قورعايدى. ) مەن وسىلاۋ پارتيا قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىسقا اۋىستىم. مەنىڭ وزەكەڭمەن تانىستىعىم قعا اكادەميگى ومىرزاق ايتباەۆ دوسىمنىڭ ۇيىندە ءبىر وتىرىستا بولىپ ەدى. ول كىسى وزەكەڭنىڭ ءىنىسى بولىپ ارالاساتىن. مەنى وسى قىزمەتكە ۇسىنعان دا سول دوسىم بولسا كەرەك دەدى. بىردە مەنى شاقىرىپ قازاقستاننىڭ كگب- باسشىسىنا مەنىڭ اتىمنان حات جاز ، الاش وردا ازاماتتارىن كوتەرۋگە رۇقسات سۇراپ،- دەدى. مەن حاتتى جازىپ جىبەردىم. ءبىر كۇنى كگب -دان جاۋابى كەلدى ، ءالى ۋاقىتى كەلگەن جوق دەگەن . وزەكەڭ قولىن ءبىر سىلتەپ ماعان : - الاش ازاماتتارى احمەت، ماعجان، جۇسىبەك، مىرجاقىپ تاعى باسقا ازاماتتار تۋرالى مەنىڭ اتىمنان بايانداما دايىندا جانە كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىر،- دەدى. سول جازۋشىلار ،عالىمدار ، پارتيا باسشىلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كونفەرەنتسيادا ءوزى ءبىرىنشى بولىپ الاش ازاماتتارىن قورعاپ بايانداما جاسادى . وسىلايشا الاش ازاماتتارىن جارىققا شىعارۋدى باستاعان ءبىرىنشى وزەكەڭ ەدى ،- دەدى. ول كەزدە وداق تاراماعان كەزەڭ ونداي باستاما كوتەرۋ وڭاي ەمەس بولاتىن. سوڭعى جىلدارى وزەكەڭ كوپ كىسىلەرمەن ارالاسپادى ماعان ەستەلىكتەر جازىپ جۇرگەندە كوپ اقپارات سۇراپ حابارلاسىپ تۇراتىن، اۋىرىپ ءجۇردى،- دەدى. شاكىرتى، مەملەكەت قايراتكەرى قىرىمبەك كوشەرباەۆ اعامىزدىڭ وزەكەڭ تۋرالى ءبىر ەستەلىگىن تىڭداپ ەدىم ،سوندا بولنيتسادا جاتقاندا بارىپ ەدىم مەنى ارىستانباب اۋليەنىڭ قاسىنا قويىڭدار،- دەپ سوڭعى تىلەگىن ايتتى. - ۋايىمداماڭىز ارقالاپ اپارسام دا ءوزىم سول جەرگە اپارامىن،- دەپ ايتتىم دەدى. ارىستانباب اۋليە جاتقان جەرى مەملەكەتتىڭ قاراۋىندا ول جەرگە ەشكىمدى جەرلەتپەيدى مەنىڭ بىلۋىمشە، قىرىمبەك اعامىزدىڭ پارمەنىمەن سول جەرگە جەرلەنگەن بولۋى كەرەك. قىرىمبەك اعامىز ناعىز ازاماتتىق ، كىسىلىك كەلبەتىن كورسەتتى. وزەكەڭ انا دۇنيە مەن بۇل دۇنيەنى قاتار ويلاعان ويشىل ازامات قوي . ارىستانبابقا كەلگەن قانشاما حالىق ماعان دا قۇران باعىشتاپ تۇرسىن دەگەن ارمانى ورىندالعان. وزەكەڭنىڭ جۇبايى عاليحان جەڭگەمىز ايتىپ ەدى ، جاناربەك- اۋ، كوكەڭ دۇنيە جيناماعان، بىراق ابىروي جيناعان عوي دەپ ... جوعارىدا ومىردەن وزىپ اتى اتالعان ازاماتتاردىڭ جاتقان جەرلەرى ءجانناتتان بولسىن! ءبىلىپ ، بىلمەي ىستەگەن كۇنالارىن اللا كەشسىن. 

«جەلكىلدەك باتىر» «پەرزەنت پارىزى» قوعامدىق قورلار پرەزيدەنتى

جاناربەك ايتبايۇلى ورىنباەۆ

سۋرەتتە ايتباي ورىنباەۆ