Memleket qaraitkerı Özbekälı Jänıbekov turaly keiıngı kezde köp jazylyp, aqparattyq keŋıstıkte köp aitylyp jür . Alaida otyz jyldai ol kısınıŋ esımı qoǧamda aitylmaityn jäne aqparattyq keŋıstıkte qozǧalmaityn da bolatyn, onyŋ sebepterı de joq emes. Alaida bız soǧan qaramastan 2011 jyly Özbekälı Jänıbekovtyŋ seksen jyldyǧyn Jelkıldek batyrdyŋ tuylǧanyna 295 jyl tolu qarsaŋyndaǧy toiymen bırge qosyp atap ötıp edık. Onyŋ negızgı sebebı , Özekeŋnıŋ menıŋ äkem Aitbaidyŋ qamqorlyǧyndaǧy ınısı bolǧandyǧynda edı. Men de osy sebepterge bailanysty, Özekeŋnıŋ biyl tolyp otqan 95 jyldyǧyna orai marqūm äkem memleket jäne partiia qairatkerı Aitbai Orynbaevtyŋ jäne basqa da kısılerdıŋ aitqan estelıkterınen maqala jazudy jön kördım. Menıŋ äkem ( azan şaqyryp qoiǧan aty- Ait-Mūhammed) Aitbai Orynbaiūly 1923 jyly 4 säuırde Jaŋaqorǧan audany , Jaiylma auylynda düniege kelgen. Äkesı Syr boiyna belgılı keruen basşysy , sol zamannyŋ ırı tūlǧasy Orynbai Mämıraiymūly 1888-1925 jyldary ömır sürgen , ol kısı äkemız ekı jasynda, özı otyz jetı müşel jasynda ömırden ozypty. Öz zamanynda Orynbai ata elden qyryq jıgıt jiyp , Qytai, Būhara, Horezmge mal aidap aparyp satyp, qant-şai, mata taǧy basqa tūrmysqa qajettı zattardy äkeledı eken. Baryp kelu jolyna bırneşe ai ketetın bolǧan. Osy zattardy auyl ortasyna tıgılgen segız qanatty kiız üige jinap, kışı bır ruly eldı asyrap otyrǧan . El şabondoz, paluandyǧynan bölek , sūlu Orynbai deidı eken. Äkemızdıŋ Anasy Jaŋaqorǧan öŋırınde bilık qūrǧan bojban ruynan şyqqan Jamanqūl bidıŋ qyzy Beisenkül äjemız . Äjemız ūzyn boily , bes uaqyt namazyn qaza qylmaǧan, imany nūrynda tūratyn, qasiet daryǧan kısı edı. Balasynyŋ esımın Paiǧambarymyzdyŋ esımımen Ait –Mūhammed dep qoiuy da beker bolmasa kerek. Aitbai äkemız Jaŋaqorǧan audanynda on jyldyqty bıtırgennen keiın, 1942 jyly 9 qyrküikte Ūly otan soǧysyna armiiaǧa şaqyrylyp , Stalingrad maidanyna qatysty. 1942 jyly 12 jeltoqsanda aiaǧynan auyr jaralanyp , alty aidai gospitalda emdeledı. 1943 jyly mamyr aiynda emdelıp şyqqanan keiın Rigada äskeri uchilişege oquǧa jıberılıp ,1944 jyly qaraşa aiynda litenant şenın alady. 1944 jyldyŋ soŋynda vzvod komandirı bolyp Ukraina maidanyna qaita soǧysqa kıredı.1945 jyly qazan aiynda soǧysyty jeŋıspen aiaqtap elge oralady. Soǧysty aǧa leitanant şenınde aiaqtaidy. Nemıstıŋ ataqty Feldmarşaly Paulstıŋ armiiasyn tūtqyndauǧa qatysty.Ūly Otan soǧysynda körsentken erlıkterı üşın «Qyzyl jūldyz» , «II därejelı Ūly Otan soǧysy» ordenderımen, «Pragany azat etkenı üşın», «Germaniiany jeŋgenı üşın», Keŋes odaǧynyŋ marşaly G.K.Jukov» medaldarymen marapattalǧan. Beibıt zamanda «1941-1945 jyldardaǧy Ūly Otan soǧysy Jeŋısınıŋ 50 jyldyǧy» mekerekelık medalı berılgen. Äkemız soǧysta orala sala 1945 jyldyŋ 1 qaraşa aiynan 1947 jylǧa deiıngı aralyqta Şymkent oblysy, Şornaq audandyq komsomol komitetınıŋ bırınşı hatşysy qyzmetın atqarady. Şornaq audanynda qyzmet atqaryp jürgende şeşemız Znaş Ältenqyzymen tanysyp otbasyn 1947 jyly qūrady. Anamyz Znaş Ältenqyzy 1929 jyly tuylǧan. Äkesı Älten Temırbaiūly Şornaq audanyna qarasty «Mir» kolhozyn qūryp 1930-1946 jyl aralyǧynda kolhoz töraǧasy bolǧan. Şeşesı Külända Qoŋyrat, Jauǧaşty ruynan şyqqan Särsenbai (Särsenbı dep te ataidy eken) bolystyŋ qyzy. Küländä äjemız elge belgılı küişı eken , ataqty küişı Dina Nūrpeisova üige kelıp anammen bırge küi tartyp otyruşy edı ,- dep anam Znaş eske alyp otyratyn. Balasyn däretsız emızbegen qasiettı kısı bolǧan . El ol kısını appaq aq kiımıne , jürıs –tūrysyna , dualy auyzdylyǧyna orai aq äje ataǧan, ol ataǧy bolystyŋ qyzyna laiyqty bolsa kerek . Äkemız Aitbai 1947-1949 jyly Qazaqtyŋ Abai atyndaǧy memlekettık pedagogigalyq institutyna tüsıp, tarih mamandyǧy boiynşa bıtırıp şyqty. Qazaq SSR Joǧarǧy partiia mektebın bıtırdı. Äkemız 1949-1952 jyly Maqtaral audandyq komsomol komitetınıŋ bırınşı hatşysy qyzmetıne jıberıldı. Al, 1952 jyldan Maqtaral , Keles, Qaratas, Jaŋaqorǧan audandarynda partiia komitetınıŋ ekınşı hatşysy qyzmetterın atqardy. Bilık pen parasattyŋ ara- qatynasyn ajyrata bıldı. Kreslonyŋ küşıne emes, özınıŋ adal ısıne sendı . Qai jaǧdaida bolsyn kısılıktıŋ kışılıgı basym tūrdy. Kesek pışın, märt mınez Äkemızge tän qasiet edı. Barynşa elmen aralasyp , ülken-kışı pıkırıne qūlaq asty. Bedeldı basşy bolǧanyn bıletın el aityp otyratyn. Aitbai äkemız adam tanyǧyştyq erekşe bır qabıletı – boiynda daryny bar, bıraq ışte buyrqanǧan talant bügılıp jatqan jastardy ırıktei bılgen.Solardyŋ ışınde memleket jäne qoǧam qairatkerı Özbekälı Jänıbekovtı alsaq azdyq etpes. Äkemız Aitbai Keles audandyq partiia komitetınıŋ ekınşı hatşysy kezınde mektepte tarih pänınıŋ mūǧalımı bolyp jürgen Özbekälı Jänıbekovty raikomǧa jūmysqa şaqyryp , qabyldap, partiiaǧa ötkızıp , tärbielep ömırıne joldama bergen kısı edı. Özekeŋ Ǧalihan jeŋgemızge üilengende basyna oramal salyp , kelın qylyp tüsırgen bızdıŋ anamyz Znaş Ältenqyzy bolatyn. 2011 jyly «Jelkıldek batyr» Qoǧamdyq qory atynan Otyrar audanynda, «Arystanbab» kesenesınıŋ janynda Jelkıldek batyrǧa, Özbekälınıŋ seksen jyldyǧyna orai as berıp, Mädeniet saraiynda aqyndar aitysyn ūiymdastyryp edık . Sol jerde Özbekälı «Jänıbekovtıŋ jūbaiy Ǧalihan jeŋgemızdıŋ basyna sahnada, bızdıŋ anamyz Znaş Ältenqyzy oramal salyp , būrynǧy kelın bolyp tüskendegı oqiǧany qaitalap edık . Ol bır halyqtyŋ qoşemetıne bölengen körınıs bolǧan. Äkemız Aitbaidyŋ Özekeŋdı qalai qyzmetke tartqany , ara qatynasy turaly «Tarihtan tartqan taǧylym» kıtabynda jazuşy – jurnalis Qanybek Äbduov jazǧan. Sonymen qatar , berılgen as turaly «Jelkıldek batyr» kıtabynda jazuşy Adyrbek Sopybekov tolyq qamtyǧan. Memlekettık qairatker Özbekälı Jänıbekov Qazaqstan kompartiiasyn üşınşı hatşylyǧyna deiın joǧarlady. Jalpy azamattyŋ qyzmetınıŋ ösuıne bırınşı Alla , sodan keiın bır adamnyŋ sebepşı bolatyny aqiqat .Oǧan dälel retınde aita keteiın «Özbekälı jäne mädeni maidan» kıtabynyŋ 323- betınde Özbekälı jäne Nūrsūltan bölımınde , Özekeŋ Nūrekeŋdı Temırtauda jürgennen qadaǧalap qyzymetınıŋ ösuıne sebepker bolǧanyn jazady. Sonyŋ ışınde Temırtau qalalyq komittetıŋ hatşysy M.Katkov Nūrekeŋdı biuroǧa salyp , qataŋ sögıs jariialap , esep kartochkasyna engızgen . Nūrekeŋ bırden Özekeŋe habarlasqan, al Özekeŋ obkomnyŋ bırınşı hatşysy K.Akulinsevke habarlasqan, ol ornynda bolmaǧan soŋ ekınşı hatşy Sūltan Dosmaǧambetovke habarlasyp, sögıstı aldyryp tastaǧan. Keiın Nūrekeŋ « Oŋ baǧytpen de , sol baǧytpenen de emes» degen kıtabynda Mäskeuge Pavlovqa telefon soǧyp edım deptı, şyndyǧynda olai emes, bälkım Elbasy özınıŋ qazırgı tūǧyrynyŋ biıgınen osyndai ūsaq tüiekte bız siiaqtylarǧa «qaryzdar» bolyp körınuge qymsyŋǧandyqtan Pavlovqa sıltep otyrǧan şyǧar dep renışın jazady. Sonymen qatar, Nūrekeŋnıŋ bıruler turaly aitqan sözın bılesızder , qolynan jetektep lauazymdyq qyzmetıne otyrǧyzdym, sonda da menıŋ artymnan jaǧymsyz sözder aitady degen. İia , ol ömır şyndyǧy , qamqorlyq körsetken adamnyŋ közı, taǧy taiǧasyn özım boldym , özım toldym deitın Hanǧa da Qaraǧa da ortaq pendeşılık ekenın esten şyǧarmaimyz. Būndaida Qazaq «taspen ūrǧandy aspen ūr» degen öte ūlaǧatty söz bar. İia sol «Özbekälı jäne mädeni maidan» kıtabynyŋ Astana qalasyndaǧy tūsau keserıne ūiymdastyruşylardan şaqyrtu alyp qatysqanbyz . Qatysuyşlar köp boldy Parlament deputattary , qoǧam qairatkerlerı , aqsaqal ardagerler. Kıtap avtorlary S.Kerımbai, Ä.Näbi jäne Torǧai oblysynda Özekeŋnıŋ qyzmet ıstegen jerınen qonaqtar kelıp söz söiledı. Bıtkende Özekeŋnıŋ balasymen tanysyp estelıkke suretke tüstım . (Özekeŋnıŋ seksen jyldyq asyna kelmegen edı) Osy jerde menıŋ esıme tüsıp otyr, menıŋ ülken aǧam Kelesbek Orynbaev Jambyldaǧy institutty bıtırgen soŋ Torǧai oblysy , Jaqsy audanyna Elevatorǧa joldamamen qyzmetke baryp masterlıkten bastap, injer qyzmetın atqardy, sol kezde Özbekälı Jänıbekov Torǧai obylysynda basşylyq qyzymette edı. Şeşem marqūm aǧam Kelesbekke Özbekälıge kırıp sälem berıp şyq , bızdıŋ qamqorlyǧymyzda bolǧan özımızdıŋ bala deidı , alaida aǧamyz öz qyzymetım özıme jetedı barǧanda ne sūraimyn dep barmaidy. Keiınnen Kelekeŋ Qyzylordadaǧy Elevatordyŋ on bes jyldai bastyǧy boldy.
Men 2022 jyldyŋ jazynda Kökşetaudaǧy «Oq jetpes» sanatoriiasynda Filologiia ǧylymdarynyŋ doktory QǦA akademigı marqūm Seiıt Qasqabasov aǧamyzben bırge demalyp , köp sūhbat qūryp edım. Ol kısı jeŋgemızben jäne nemere ınısımen bırge demalyp jatyr eken . Arbamen jürıp qalǧan eken , alaida oiy sergek ,köŋıl küiı öte jaqsy bolatyn. Özbekälı Jänıbekov turaly äŋgıme bastalǧanda , oo .. dep äŋgımenı quana bastap , men ol kısınıŋ kömekşısı (keŋesşı) boldym ǧoi dedı. Ol bylai boldy dep ,äŋgımesın jäi bastady. Bır künı üige keş keldım , sol künı üige Özbekälı Jänıbekov telefonmen habarlasypty. Qai uaqytta kelse de maǧan telefonmen habarlassyn deptı. Men de keş bolsa da telefondy alyp habarlastym, ar jaǧynan telefondy Özekeŋnıŋ özı aldy, - Men ǧoi Seiıt Qasqabasov, -dedım . - Oi, sen tünımen qydyrady ekensıŋ ǧoi, -dedı. Sen erteŋ SK- ǧa kelşı ,-dedı. Men sasqanymnan, Qai SK ?- deppın._-Qanşa SK bar edı?- dedı . -Maǧan soq,- dedı . Men sasqanymnan,- Qai kabinet?- depppın. – Adaspaisyŋ,- dep , telefondy qoia saldy . Endı İnstituttaǧy ǧylymi qyzmetkerdıŋ Qazaqstan kompartiiasynyŋ üşınşı hatşysymen söilesu oŋai emes qoi, - dep külıp aldy, Seiıt aǧamyz. Erteŋıne SK –ǧa Özekeŋe bardym, jaqsy qabyldap: - Sen maǧan kömekşılıkke jūmysqa kel,- dedı. Men ǧylymmen ainalysyp jürgenımdı aityp edım ,ol kısı: _- Būl jerde saǧan eşkım kedergı bolmaidy ,qaita jolyŋ aşyq bolady,- dedı. (Şynynda da Seiıt aǧamyz 1989 jyly Mäskeude MGU –de doktorlyǧyn qorǧaidy. ) Men osylau partiia qyzmetkerı bolyp jūmysqa auystym. Menıŋ Özekeŋmen tanystyǧym QǦA akademigı Ömırzaq Aitbaev dosymnyŋ üiınde bır otyrysta bolyp edı. Ol kısı Özekeŋnıŋ ınısı bolyp aralasatyn. Menı osy qyzmetke ūsynǧan da sol dosym bolsa kerek dedı. Bırde menı şaqyryp Qazaqstannyŋ KGB- basşysyna menıŋ atymnan hat jaz , Alaş orda azamattaryn köteruge rūqsat sūrap,- dedı. Men hatty jazyp jıberdım. Bır künı KGB -dan jauaby keldı , älı uaqyty kelgen joq degen . Özekeŋ qolyn bır sıltep maǧan : - Alaş azamattary Ahmet, Maǧjan, Jüsıbek, Myrjaqyp taǧy basqa azamattar turaly menıŋ atymnan baiandama daiynda jäne konferensiia ūiymdastyr,- dedı. Sol jazuşylar ,ǧalymdar , partiia basşylyǧynyŋ qatysuymen ötken konferensiiada özı bırınşı bolyp Alaş azamattaryn qorǧap baiandama jasady . Osylaişa Alaş azamattaryn jaryqqa şyǧarudy bastaǧan bırınşı Özekeŋ edı ,- dedı. Ol kezde Odaq taramaǧan kezeŋ ondai bastama köteru oŋai emes bolatyn. Soŋǧy jyldary Özekeŋ köp kısılermen aralaspady maǧan estelıkter jazyp jürgende köp aqparat sūrap habarlasyp tūratyn, auyryp jürdı,- dedı. Şäkırtı, memleket qairatkerı Qyrymbek Köşerbaev aǧamyzdyŋ Özekeŋ turaly bır estelıgın tyŋdap edım ,sonda bolnisada jatqanda baryp edım menı Arystanbab äulienıŋ qasyna qoiyŋdar,- dep soŋǧy tılegın aitty. - Uaiymdamaŋyz arqalap aparsam da özım sol jerge aparamyn,- dep aittym dedı. Arystanbab äulie jatqan jerı memlekettıŋ qarauynda ol jerge eşkımdı jerletpeidı menıŋ bıluımşe, Qyrymbek aǧamyzdyŋ pärmenımen sol jerge jerlengen boluy kerek. Qyrymbek aǧamyz naǧyz azamattyq , kısılık kelbetın körsettı. Özekeŋ ana dünie men būl dünienı qatar oilaǧan oişyl azamat qoi . Arystanbabqa kelgen qanşama halyq maǧan da qūran baǧyştap tūrsyn degen armany oryndalǧan. Özekeŋnıŋ jūbaiy Ǧalihan jeŋgemız aityp edı , Janarbek- au, kökeŋ dünie jinamaǧan, bıraq abyroi jinaǧan ǧoi dep ... Joǧaryda ömırden ozyp aty atalǧan azamattardyŋ jatqan jerlerı jännättän bolsyn! Bılıp , bılmei ıstegen künäların Alla keşsın.
«Jelkıldek batyr» «Perzent Paryzy» Qoǧamdyq qorlar prezidentı
JANARBEK AITBAIŪLY ORYNBAEV
Surette Aitbai Orynbaev
