ءبىرى اينالاسىمەن تەز ءتىل تابىسادى، ءبىرى ۇزاق باقىلاپ بارىپ اشىلادى. ءبىرى سوزبەن جەتكىزەدى، ەندى ءبىرى سەزىمىن كوزقاراسىمەن، قيمىلىمەن نەمەسە ۇنسىزدىگىمەن بىلدىرەدى. بالانىڭ دامۋى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان قوعام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى — ءار بالانىڭ وزىندىك بولمىسىن ەسكەرىپ، ونىڭ ەرەكشەلىگىن تۇسىنۋگە، قابىلداۋعا جانە قولداۋعا ۇيرەنۋ.

اۋتيزم تۋرالى ايتقاندا دا وسى ۇستانىم الدىڭعى ورىندا بولۋى ءتيىس. اۋتيزم — بالانىڭ مىنەزىندەگى «قىرسىقتىق» نەمەسە اتا-انانىڭ تاربيەسىندەگى كەمشىلىك ەمەس. بۇل — ادامنىڭ قارىم-قاتىناس جاساۋ، اقپاراتتى قابىلداۋ، سەزىنۋ، ويلاۋ جانە قورشاعان ورتامەن بايلانىس ورناتۋ ەرەكشەلىگى. اۋتيزم سپەكترى وتە كەڭ: ءبىر بالا سويلەۋدە قيىندىق كورۋى مۇمكىن، ەكىنشىسى ەرتە وقىپ، ساندارعا نەمەسە بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتۋى مۇمكىن. بىرىنە قاتتى دىبىس اۋىر اسەر ەتسە، ەندى ءبىرى جارىققا، يىسكە، كوپشىلىك ورتاعا سەزىمتال بولۋى مۇمكىن.

سول سەبەپتى ءاۋتيزمدى ءتۇسىنۋدىڭ العاشقى قادامى — «ءبارى بىردەي بولۋى كەرەك» دەگەن تۇسىنىكتەن باس تارتۋ. ءار بالا — جەكە تۇلعا. ونىڭ كۇشتى جاقتارى، قاجەتتىلىكتەرى، قىزىعۋشىلىقتارى مەن دامۋ جولى ءارتۇرلى. ءاۋتيزمى بار بالانى ءتۇسىنۋ دەگەنىمىز — ونى وزگەرتۋگە تىرىسۋ ەمەس، ونىڭ الەمىنە قۇرمەتپەن قاراۋ.

بۇگىندە الەم بويىنشا اۋتيزم تاقىرىبىنا نازار ارتىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باعالاۋىنشا، الەمدە شامامەن ءاربىر 100 بالانىڭ ءبىرى اۋتيزم سپەكترىنە جاتادى. ال اقش-تىڭ اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىعىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرى بويىنشا، 8 جاستاعى بالالار اراسىندا اۋتيزم كورسەتكىشى 1/31 دەڭگەيىندە تىركەلگەن. بۇل ساندار ءاۋتيزمنىڭ «سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس» ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. كەرىسىنشە، ءار قوعامدا، ءار مەكتەپتە، ءار ورتادا اۋتيزم سپەكترىندەگى بالالار مەن ەرەسەكتەر بار.

دەگەنمەن دەرەكتەردىڭ ارتۋى اۋتيزم كوبەيدى دەگەندى عانا بىلدىرمەيدى. بۇل — قوعامدا اقپاراتتىڭ كوبەيگەنىن، دياگنوستيكا مۇمكىندىكتەرىنىڭ جاقسارعانىن، اتا-انالار مەن مامانداردىڭ ەرتە بەلگىلەرگە كوبىرەك نازار اۋدارا باستاعانىن دا كورسەتەدى. ەرتە بايقاۋ مەن دۇرىس قولداۋ بالانىڭ دامۋىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى. بالاعا ۋاقىتىندا كومەك كورسەتىلسە، ول ءوز الەۋەتىن اشۋعا، قارىم-قاتىناس داعدىلارىن دامىتۋعا، ورتاعا بەيىمدەلۋگە جانە وزىنە سەنىمدى بولۋعا كوبىرەك مۇمكىندىك الادى.

ءاۋتيزمنىڭ بەلگىلەرى ءار بالادا ءارتۇرلى كورىنەدى. كەيبىر بالالار ەسىمىن اتاعاندا جاۋاپ بەرمەۋى، كوز بايلانىسىن سيرەك ورناتۋى، سويلەۋدىڭ كەشىگۋى، قايتالاناتىن ارەكەتتەر جاساۋى نەمەسە كۇن تارتىبىندەگى وزگەرىستەرگە اۋىر بەيىمدەلۋى مۇمكىن. بىراق بۇل بەلگىلەردىڭ بولۋى بالانى شەكتەۋ نەمەسە تاڭبالاۋ ءۇشىن ەمەس، ونىڭ قانداي قولداۋعا مۇقتاج ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ماڭىزدى.

ەڭ باستىسى — ءاۋتيزمى بار بالاعا «نەگە باسقالار سياقتى ەمەسسىڭ؟» دەپ قاراماۋ. ونىڭ ورنىنا «ساعان قالاي ىڭعايلى؟»، «سەنى قالاي قولداي الامىز دەگەن سۇراقتاردى قويۋ ماڭىزدى. وسىنداي كوزقاراس بالانىڭ ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋىنە، قوعامعا سەنۋىنە جانە ءوز قابىلەتىن كورسەتۋىنە جول اشادى.

ءاۋتيزمدى ءتۇسىنۋ تەك اتا-انالار مەن مامانداردىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل — بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى. بالاباقشا مەن مەكتەپتە، قوعامدىق ورىنداردا، سپورتتا، مادەنيەتتە، جۇمىستا جانە كۇندەلىكتى ومىردە ءارتۇرلى ادامدارعا ورىن بولۋى كەرەك. ينكليۋزيا — تەك پاندۋس نەمەسە ارنايى كابينەت ەمەس. ينكليۋزيا — ادامنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراماستان، ونىڭ قادىر-قاسيەتىن مويىنداۋ، تاڭداۋىنا قۇرمەتپەن قاراۋ جانە قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ.

مۇندا ءتىلدىڭ دە ماڭىزى زور. ءبىز «اۋىرادى»، «زارداپ شەگەدى»، «قالىپتى ەمەس» دەگەن سوزدەردەن باس تارتىپ، ادامدى ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن، قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن سوزدەردى قولدانۋىمىز كەرەك. ءاۋتيزمى بار بالا — ەڭ الدىمەن بالا. ونىڭ ارمانى، قۋانىشى، قورقىنىشى، قىزىعۋشىلىعى، تالانتى بار. ول دا دوستاسقىسى كەلەدى، ۇيرەنگىسى كەلەدى، جەتىستىككە جەتكىسى كەلەدى. تەك وعان كەيدە الەمدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە، الەمگە ءوزىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن دە كوبىرەك ۋاقىت پەن قولداۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن.

اتا-انالار ءۇشىن دە قولداۋ ەرەكشە ماڭىزدى. اۋتيزم دياگنوزىن ەستىگەن ءسات ءار وتباسى ءۇشىن وڭاي بولماۋى مۇمكىن. بۇل كەزدە اتا-اناعا كىنالاۋ ەمەس، ناقتى اقپارات، كاسىبي كومەك، تۇسىنىستىك جانە سەنىم قاجەت. سەبەبى بالانىڭ دامۋى تەك تەراپياعا نەمەسە ساباققا عانا بايلانىستى ەمەس. ول ەڭ الدىمەن ءوزىن جاقسى كورەتىن، قابىلدايتىن، سەنەتىن ورتانىڭ ىشىندە وسەدى.

الەمدىك ۇيىمدار سوڭعى جىلدارى اۋتيزم تۋرالى تەك حاباردارلىقتى ارتتىرۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ءجيى ايتىپ كەلەدى. قوعام حاباردار بولۋدان قابىلداۋعا، ال قابىلداۋدان ناقتى ارەكەتكە كوشۋى كەرەك. ياعني اۋتيزم تۋرالى ءبىلۋ عانا ەمەس، ءاۋتيزمى بار ادامعا قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. بۇل — مامانداردىڭ دايىن بولۋى جانە دۇرىس باعىت بەرۋى، قوعامدىق ورىنداردىڭ بەيىمدەلۋى، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ اشىق بولۋى جانە ءار ادامنىڭ كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستا تۇسىنىستىك تانىتۋى.

ءار بالا — ەرەكشە. بۇل ءسوز ادەمى ۇران عانا ەمەس، قوعامنىڭ ادامعا دەگەن كوزقاراسىن كورسەتەتىن قۇندىلىق بولۋى ءتيىس. ەگەر ءبىز بالانىڭ ەرەكشەلىگىن ەرتە بايقاپ، ونى قابىلداپ، دۇرىس قولداۋ كورسەتە الساق، وندا ول ءوز مۇمكىندىگىن جۇزەگە اسىرا الادى. ال قوعام ءۇشىن ەڭ ۇلكەن جەتىستىك — ءار بالانىڭ ءوز ورنىن تابۋىنا جاعداي جاساۋ.

ءاۋتيزمدى ءتۇسىنۋ — مەيىرىمدى بولۋدان باستالادى. تىڭداۋدان باستالادى. سۇراق قويۋدان، ۇيرەنۋدەن، ستەرەوتيپتەردەن ارىلۋدان باستالادى. سەبەبى ءار بالانىڭ الەمى بولەك. ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز — سول الەمگە ەسىك اشۋ، قۇرمەتپەن كىرۋ جانە بالانىڭ ءوز جارىعىن كورسەتۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ.

دەرەككوزدەر: 

WHO, CDC, Autism Speaks, UNICEF/WHO Global Report, National Autistic Society, Autistica

جاننا ۋمبەتوۆا 

بولات وتەمۇراتوۆ قورى 

رەسۋرستىق ورتالىق ترەنەر-وقىتۋشىسى