Osydan bırneşe jyl būryn (resenzent jazuşylar tarih ǧylymdarynyŋ doktory, profesor, T.D.Djuraev, tarih ǧylymdarynyŋ kandidaty N.N. Maslov) N.G. Berezniaktyŋ (1984 j. Taşkent, «Uzbekistan» baspahanasy) «Geroi Sovetskogo Soiuza Uzbekistansy» kıtabyn oqydym. Jazuşylar B.H.Bokser men N.E.Tihomolovpen ädebi öŋdelgen kıtappen Özbekstan tarihy üşın baǧaly derekter qamtylǧan. Atalmyş kıtapqa özbekstandyqtarmen qatar qazaqstandyq keŋes odaǧynyŋ batyrlarynyŋ engızılgenı men üşın kütpegen jaŋalyq boldy. 119 bette Naǧi İliasovqa turaly batyrlarǧa qatysty orys halqynda qoldanylatyn «Men onymen barlauǧa barar edım» degen qanatty sözderımen bastalyp, tömendegı derekter berılgen: "N.İlsov 1920 j. Qyzylorda oblysy Qyzyl Iýlduz qystaǧynda düniege kelgen, ūlty qazaq, Taşken balalar üiınıŋ tärbielenuşısı, Taşken pedagogika uchilişesınıŋ rabfakyn aiaqtaǧan soŋ mektep mūǧalımı bolyp qyzmet ıstegen".Äskeri ataǧy serjant, 152 atqyştar brigadasynyŋ barlau rotasynyŋ bölımşe komandirı, Ş-därejelı «Daŋq» ordenı men «Erlıgı üşın» medalymen marapattalǧan. Ärmen qarai batyrymyzdyŋ soǧys kezındegı erlıkterı körsetılgen. Kıtaptyŋ 231 betınde ekınşı syrboiylyq batyrymyz Jappasbai Nürseitovtıŋ 1942 jyly Taşken oblysynyŋ Orta Şyrşyq audanynyŋ äskeri komissiariatymen äskerge şaqyrylyp, soǧys kezındegı jasaǧan erlıgı baiandalǧan. Soǧystan keiın onyŋ Kirov sovhozynda (qai respublika, oblys, audany atauy körsetılmegen) jūmys ıstegenı körsetılgen.
Vikipediia-aşyq ensiklopediiaǧa säikes N.İliasov Qyzylorda oblysynyŋ Tereŋözek audanynyŋ «Krasnaia kommuna» kolhozynyŋ № 8 auylynda tuylǧan. Qazaqstanda alǧaşqy bolyp aşylǧan Arys balalar üiınde, keiın Taşken balalar üiınde tärbielenıp, sonda orta mekteptı, odan keiın pedagogika uchilişe rabfakyn aiaqtap, Joǧarǧy Şyrşyq orta mektebınıŋ bastauyş mūǧalımı (1939-1940 j.j.), Qyzylorda oblysy, Tereŋözek audanynyŋ E.Telman atyndaǧy tolyq orta mektepte mūǧalım bolyp qyzmet atqarǧan. N.İliasovtyŋ balalyq, bozbalalyq şaǧyn Taşkentte ötkızgenıne dau aita almaimyz, ol turaly uaqytynda onyŋ marqūm ūly Renat ta maǧan äŋgıme barysynda aitqan bolatyn.
Al Qyzylordanyŋ Tereŋözegınde tuyp, sonda bastauyş mektepte oqyp, äskerge alynǧan J.Nürseitov nelıkten özbekstandyq batyrlar qataryna qosylǧandyǧy maǧan tüsınıksız. N.G. Berezniaktyŋ J.Nürseitovty negızsız, dälelsız, qūjatsyz Özbekstannyŋ Kirov sovhozynda jūmys ıstedı deuı eşbır qisynǧa kelmeidı. Resmi derekterge säikes J.Nürseitov 1923 jyly 9 mamyrda Qazaq KSR-nyŋ Qyzylorda oblysynyŋ Tereŋözek audanyndaǧy Qūraily ūjşarynda (Şırkeilı) tuǧan. Qyzyl Armiia qataryna 1942 jyly şaqyrylyp, äskeri boryşyn 155 atqyştar diviziiasyna qarasty 486 atqyştar polky qūramynda Ahtyrka qalasy, Kiev oblysy men Dnepr özenınen ötu kezındegı erlıkterı, soǧystan keiın Kirov sovhozynda jūmys ıstegenı körsetılgen. Vikipediia-aşyq ensiklopediiada onyŋ Taşken balalar üiınde tärbielenıp, pedagogika uchilişesınde oqyǧandyǧy körsetılmegen. Ǧalamtorda keŋes ükımetı kezınde J.Nürseitov düniege keldı degen Kirov atymen Taşken oblysy Chinaz audanynda kolhoz, Chimkent oblysynda keiın Mailyoşaq, Kazybek bi, Aqbūlaq, Örgebas, Jıbek joly, Asyq ata, Abai atalǧan bırneşe auyl, kolhoz bolǧan. J.Nürseitovtıŋ Özbekstan nemese Şymkent oblysynda düniege kelıp, onda tūryp, oqyp, jūmys ıstep, äskerge alynǧandyǧy turaly derekter joq.
Olar turaly tolyq aqparat jinau üşın keŋes odaǧynyŋ qazaqstandyq batyrlary turaly (bas redaktory Quanǧanov F., bas ǧylymi redaktory TǦD-y, professor, S.F.Majitov) "Geroi Velikoi Pobedy", Al-Farabi atyndaǧy Qazaq Ūlttyq universitetımen şyǧarylǧan "Geroi-Kazahstansy 1937-2016" qysqa bibliografiialyq anyqtama, qūrastyruşy zapastaǧy polkovnik Q. Jadyqovtyŋ "Qazaqstandyq Keŋes Odaǧynyŋ Batyrlary: Ensiklopediialyq jinaq", özımnıŋ jeke kıtaphana qorynda saqtalǧan "Qyzylordalyq qaharmandar" (Q.Köşerbaev, S.Şauhamanov), «Özbekstandaǧy qazaqtardyŋ tarihy jäne bügıngı damuy» atty ( Q.Qoblandin, G.Meŋdıqūlova) şyǧarylǧan kıtaptarǧa, Vikipediia-aşyq ensiklopediia, reseilık saittar men t.b. ǧalamtor derekterıne jügındım.
Tek reseilık Federaldyq «Jit vechno» saitynyŋ paraqşasynda J.Nürseitov äskerge 1942 jyly Taşken oblysynyŋ Orta-Şyrşyq AÄK-men alynǧan dep körsetılgen. Batyrymyzǧa qatysty qalǧan kıtaptar men ǧalamtor paraqşalarynda onyŋ Qyzylorda oblysynda tuyp, ösıp, soǧysqa attanyp, keiın elge oralǧandyǧy, Özbekstanǧa eşqandai qatysy joq ekendıgı anyq körsetılgen.
Atalmyş kıtapta basqa da bırneşe qazaqstandyq batyrlar özbekstandyq batyrlar qatarynda körsetılgen. Qyzylorda oblysy Qazaly audanynda tuǧan, ūlty qazaq, M.Balmaǧanbetov soǧystan keiın Nükıs qalasynda tūrǧan. Ūşqyş B. Nürpeisovtyŋ ata-anasy Qaraqalpaqstanǧa Qazaqstannan köşıp barǧan. Onyŋ ūlty qazaq, ekenı bızge 2015 j. belgılı boldy. "Qyzylordalyq qaharmandar" jinaǧynda, basqa da kıtaptarǧa onyŋ esımı kırgızılmegen bolatyn. Vikipediia-aşyq ensiklopediiada ol Qaraqalpaqstanda (taǧy bır derekterde Aqtöbe oblysynda) tuǧan. Qyzylorda qalasynda tūratyn tuysqandarynyŋ aituy boiynşa ol Qyzylorda oblysy Qarmaqşy (Qazaly dep te aitylady) audanynda tuǧan. Aǧaiyndary Qyzylorda oblysynan 1930 jyldary dıni qairatker Aqmyrza Tösūly işannyŋ keŋes ükımetıne qarsy köterılısınen keiın Qaraqalpaqstanǧa köşken.
Al, türkıstandyq R. Esetov pen qaraqalpaqstandyq İ.Nauryzbaevtyŋ ūlttary özbek bolyp jazylyp ketkenı turaly kezınde BAQ-tarda jariialandy.Esetov soǧysqa alynatyn jasy tolmai Türkıstan äskeri komissiariiatyna qaita-qaita baryp jürgende körşısı, komsomol nūsqauşysy qūjattaryn rettep, jasyn ūlǧaityp, soǧysqa attanǧan. Keiın anyqtalǧandai, onyŋ ūlty özbek bolyp jazylyp ketken. Onyŋ anasy jäne körşısı komsomol nūsqauşysynyŋ özbek ūltynan ekenın jazylǧan maqaladan bıldık. Syrtynan ūlty özbek bolyp jazylǧan İnoiat Nauryzbaev özınıŋ ūlty qazaq ekenın bilık oryndaryn aralap jürıp, 90 jyldardyŋ aiaǧynda däleldedı. Vikipediia –aşyq ensiklopediiada onyŋ ūlty özbek bolyp, keiın qazaq dep özgertıldı. Qaisar mınezdı batyrymyz ūltyn özgertu üşın eşteŋege qyzyqpai, ūsynys qabyldai būl ömırden öttı. Qos batyrymyzdyŋ mekemeler esıkterın tozdyryp, özbekten qazaq bolu jolyndaǧy sergeldeŋderı kezınde BAQ-tarda jariialandy. R.Esetov Qarqaralydaǧy, İ.Nauryzbaev Aqtöbedegı aǧaiyndarynyŋ artynan ızdep baryp, tanysyp, aralasyp ülgırdı.
Kez kelgen ūlt ataqty adamdarǧa talasatyny belgılı ǧoi. Daŋqty komandir, "Temır general" S.Raqymovtyŋ ūltyna qatysty dau da köpşılıktıŋ esınde. "Alǧaşqy qazaq" nemese "alǧaşqy özbek" generaly ataluy üşın ŪOS-nyŋ aiaǧynda-aq ekı bauyrlas halyq arasyndaǧy bastalǧan talas keŋes ükımetı tarqap, egemendıkke qol jetkızgennen keiın respublika ūlttyq, partiia elitasy men intelegensiiasy arasynda qyza tüstı. Vikipediia-aşyq ensiklopedeiaǧa säikes bolaşaq batyrymyz 8 jasqa kelgende äkesınen airylyp, qyiyn balalyq şaǧyn Taşkende joqşylyqpen ötkızgen. Tūraqty baspanasy bolmai, ärtürlı jūmystar ıstegen. Keŋes kezınde onyŋ ömırbaianynda, oqulyqtar men resmi qūjattarda batyrymyzdyŋ tuǧan jerı Taşken qalasy, ūlty özbek bolyp sanaldy. Keiın onyŋ Oŋtüstık Qazaqstanda tuyp, Taşkenge qyiyn qystau zamanda barǧany, ūlty qazaq ekendıgı anyqtaldy. Vikipediiada onyŋ tuǧan jerı retınde körsetılıp kelgen Taşken qalasy tūsyna keiınnen Oŋtüstık Qazaqstan oblysy, Qazyǧūrt audany, Kökıbelı eldı mekenı dep özgerıs engızıldı. Onyŋ jūbaiy Q.Natullaeva men ūly R. Rahimovtyŋ, Taşkende tūrǧan anasynyŋ aǧalary Tölegen men Azizmat Karimovtardyŋ, nemere apasy L. Ospankulovanyŋ aituy boiynşa onyŋ ūlty qazaq, özbek bolyp qate jazylǧan. Taşkende naǧaşysy özbek Raqymnyŋ qolynda ösken, körşılerı "qazaq Sabyr" atap ketken bolaşaq general bır qūjattarda qazaq, taǧy bır qūjattarda özbek bolyp körsetılıp keldı.Özbekter "özbek", qazaqtar "qazaq" dep ataǧan S. Raqymovtyŋ bügınde qazaq ekendıgıne eşkım şüba keltırmeidı. Keiın körşı aǧaiyn ony qazaq dep jariialauymyzdy ünsız qabyldap, eşqandai resmi qarsylyq aqparat taratpady.
Maidanda öşpes erlık ıstep, denelerı mäŋgılıkke ūrys dalasynda qalǧan bırneşe azamattar ekı elmen de öz batyrlary dep qatarynda atalǧan. Olar būryŋǧy Şymkent oblysynyŋ özbekterı İrisbekov Q., Rustemov T. Sadyqov B. Husanov Z., özbekstandyqtar, Qaraqalpaqstanda tuyp, Türıkmenstannan äskerge alynǧan Qaldyqaraev J., Taşkennıŋ Bostandyq audanynda tuǧan Qaraqūlov J. iangiiuldık leitenant Urazov İ. andijandyq Şakirov A., aqmolalyq Nijurin F. Ärine olar qaza bolǧannan keiın ekı eldıŋ batyrlary atanatynyn bılgen joq.
Al endı soǧystan keudesıne "altyn jūldyz" taǧyp, ekı eldıŋ batyry atanǧan azamattarymyzǧa toqtasaq. «Er jıgıttıŋ qadırın Aǧaiyn bılmes, jat bıler» deidı dana qazaq. Olar ūlty özbek almatylyq Lutfullin S. jambyldyq Faiazov M., pavlodarlyq İlin S., Bostandyq audanynyŋ tumasy (1956 j. Özbekstan qūramyna berılgen) täjık Hakimov A. soǧystan keiın özbek elıne qonys audarǧan.
Talai qazaq balasy oqyǧan, Alaştyŋ bırneşe ūldary qyzmet ıstegen, mamyrajai, jemıs-jidektıŋ barlyq türı ösetın, arzan, "nandy qala", Taşken keŋes odaǧynyŋ batyrlaryn da qyzyqtyryp keldı. Qyzylordanyŋ Qazalysynda tuyp, jūmys ıstegen Taşken jaiau äsker uchilişesınıŋ tülegı, polkovnik Şliapin G., soǧysqa deiın Taşken mūǧalımder institutyn aiaqtaǧan türkıstandyq özbek Iýldaşev F. soǧystan keiın özbek astanasyna qonys audardy.
"Er tuǧan jerıne" deidı qazaq maqaly. Soǧystan keiın jizaqtyq qazaq Qauymbaev T. Almaty Zaŋgerler mektebın aiaqtaǧannan keiın sonda qyzmet ıstep, keiın Şymkentke, Aqtöbe oblysynyŋ tumasy, ūlty moldavan Grinko İ.U.Taşkende tūryp, keiın Oralǧa, Samarqannan äskerge alynǧan öskemendık Şarabarin N.A. tuyp, ösken jerıne oraldy. Özbekstan derekterı soǧystan keiın Qaraqalpaqsanǧa qonys audardy degen atyraulyq Mahorin İ.F. keiın soǧystan keiın Qyzylordada eŋbek ettı.Qazaqstandyqtar, Almaty oblysynyŋ ūzyn-aǧaştyq ūiǧyr D.Babajanov pen sairamdyq özbek Z.Husanov soǧystan keiın Qazaqstanǧa oralǧan. Özbekstan saity olardyŋ ekeuın de özbek sanap, Z.Husanovty Taşkende ösken dep esepteidı. Oŋtüstık Qazaqstanda tuǧan A.Alimbetov (özbek derekterınde Bostandyq audanynyŋ Humsan qyşlaǧynda tuǧan) soǧystan keiın Qyzylorda, Taldyqorǧan, Gurev oblystarynda DOSAAF komitetınıŋ töraǧasy lauazymyn atqarǧan. Qazaqstanda Maqtaral audanynyŋ Asyqata kentınde tuyp ösken ūlty qazaq Tasqūlov Q.soǧystan keiın Taşkenge qonys audarǧan. Özbek derekterınde ol Bostandyq audanynyŋ Aqsaq ata auylynda tuǧan. Asyq ata būryŋǧy Kirov, qazırgı Jetısai (kezınde Özbekstan qaraǧan şyǧar) audanyna qaraityn auyl. Şyrşyqtan äskerge alynǧan aqtöbelık Piatkovskii İ.M. Kievke, Begavattan äskerge şaqyrtylǧan kökşetaulyq İlin S. P., jambyldyq özbek Faiazov M. G. ekı elde qyzmet atqarǧan semeilık Novikov V. K. soǧystan keiın Özbekstanǧa qonys audardy.
Sonymen qatar, Qazaqstanda nemese qazaq etnosy meken etken eldı mekenderge tuyp, ösıp, keiın ärtürlı jaǧdailarǧa bailanysty körşı respublikalarǧa qonys audarǧan ekı eldıŋ batyry atanǧan jerlesterımızben maqtanuǧa bolady.Olardyŋ qatarynda orynborlyqtar N.Avdeev (Semei oblysynda tuǧan) pen qandasymyz Ū.Aqbauov qazaqstandyq-reseilık batyrlar tızımıne engızılse, Reseide tuyp, keiın Qazaqstanǧa qonys audaryp, Özbekstannan soǧysqa attanǧan tatar jıgıtı R.Ahmirov üş eldıŋ batyry bolyp sanalady. Kıtaphanalardaǧy köptegen kıtaptar men ǧalamtordy aqtaru nätijesınde anyqtalǧan Taşkennıŋ Iаngiulınde tuyp, ösıp, sol jerden äskerge attanǧan Charikov M.P., Qaraqalpaqstanda oqyp, qyzmet etıp, Törtköl AÄK-men äskerge alynǧan ukraindyq kapitan Chepurin F. F., reseilık Simanov A.M., qaraqalpaq ūltynyŋ ökılı Abdullaev O., būryn Qazaqstan qūramynda bolǧan kezde Bostandyq audanynyŋ Brich-Mulla qyşlaǧynda düniege kelgen, ūlty täjık Hakimov Ä. qazaqstandyq keŋes odaǧynyŋ batyrlary qataryna engızıluı qajet.
Tarihi derekterge köz salsaq 615 (2015 j. esep boiynşa) qazaqstandyqtarǧa (onyŋ 109-y qazaq ūltynyŋ ökılderı, keŋes kezınde 96 bolatyn) keŋes odaǧynyŋ batyry ataǧy berılgen. Vikipediia-aşyq ensiklopedeiaǧa säikes özbekstandyqtar men özbek halqy arasynan da jetkılıktı batyrlar şyqqanyn jaqsy bılemız. ŪOS kezınde 280 özbekstandyqqa (qazır 301, onyŋ 69-y özbekter) "keŋes odaǧynyŋ batyry" ataǧy berılgen. Maida söilep, jyldam bauyrlasyp ketetın, ne närsenı bolsa da özıne sıŋırıp, ie boludyŋ şeberı özbek halqynyŋ qasietterı belgılı ǧoi. Öz elınıŋ batyrlar sanyn köbeitu baǧytynda da olar osy qyrlarynan körınıp jür.
Qazaqstandyq keŋes odaǧynyŋ batyrlary turaly zerttegende būryn Qazaq KSR aumaqtyq bölınısterıne kırgen qazaq elımen tıkelei tarihi bailanysy bar jerlerden şyqqan batyrlardy ūmytpauymyz kerek.Būl rette keiın Özbekstan qūramyna berılgen audandar, Qaraqalpaqstan avtonomiialyq respublikasynyŋ (Qazaqstan qūramynda bolǧan 1920-30 jyldary), būryn Orynbordyŋ Qazaqstan astanasy bolǧan kezınde tuyp, ösıp, qyzmet ıstep, keiın maidanda atanǧan azamattar da Qazaqstandyq batyrlar qataryn tolyqtyruy tiıs.Qazaqstanda tuyp ösken bırneşe özbek ūltty azamattardyŋ ata-babalarynyŋ tarihi otanyna köşuın Özbekstan KSR basşylarynyŋ batyrlar sanyn köbeitu üşın olarǧa jeŋıldıkter qarastyryp, tūrmystaryn tüzeu üşın arnaiy şaqyrtular ūiymdastyru nätijesı bolar.Qazaqstan bilıgı kezınde özbekstandyqtardai elden tys jerde tūrǧan qazaq batyrlaryn elge şaqyrǧandyǧy turaly derekter kezdestırgen joqpyn.
Batyrlar turaly zertteu barysynda özbek batyrlary arasynda türı qazaqqa keletın ūlty körsetılmegen bırneşe aziat tektes azamattardyŋ tegın kezdestırdım.Būl da qosymşa zertteudı qajet etetın mäsele.
Hūsaiyn Asanūly Qorazbaev
Zaŋger-jurnalist.Zapastaǧy Polisiia
polkovnigı. Aqparat salasynyŋ üzdıgı.
