Тұрмыстық зорлық туралы сөз болса, біз бірден заңды, полицияны, жазаны еске аламыз. Соңғы жылдары заң шынымен қатаңдады: ұрып-соғу үшін қылмыстық жауапкершілік қайтарылды, құқық бұзушылықтың алдын алу туралы жаңа заң күшіне енді. Бірақ ешбір заң санадағы «отбасының ісіне араласпа» деген ұстанымды өздігінен өзгерте алмайды.
Зорлық бір күнде басталмайды. Алдымен айқай, кемсіту, «телефоныңды көрсет», «ақшаны мен басқарамын», «достарыңмен кездеспе» деген тыйымдар пайда болады. Көпшілік мұны зорлық деп санамайды. Көрші естиді, бірақ араласпайды. Туыстар біледі, бірақ «шыда, отбасыңды бұзба» дейді. Осылайша зорлық бірте-бірте қалыпты көрініске айналады.
Tatulyq.kz жобасы аясындағы сауалнама да осыны көрсетті: адамдардың басым бөлігі қауіп төнгенде полицияға хабарласу керегін біледі, бірақ психологиялық қысым пен ақшалай бақылауды зорлық деп тани бермейді.
Сондықтан басты сұрақ – «заң жеткілікті ме?» емес, «біз зорлыққа қалай қараймыз?». Қол көтерген адамды «қызба ғой» деп ақтау, жәбірленушіден «өзі не істеді екен?» деп кінә іздеу, сталкингті «романтика» деп атау – осының бәрі зорлыққа үнсіз рұқсат береді.
Зорлыққа жол жоқ – бұл ұран ғана емес, күнделікті таңдау. Ол ата-ананың баламен қалай сөйлесетінінен, жігіттің қыздан «жоқ» деген сөзді қалай қабылдайтынынан, көршінің айқай естігенде үнсіз қалмауынан көрінеді. Әрқайсымыз өзімізден сұрайық: мен зорлыққа қарсымын ба, әлде оны ақтайтын біреумін бе?
Бұл тұжырымды жуырда өткен Tatulyq.kz жобасының брифингінде таныстырылған деректер де растайды. Психологтар төрт сауалнама бойынша 6 935 жауапты талдады: қатысушылардың шамамен әр екіншісі эмоционалдық шиеленісті бастан кешіріп жүр, әр төртіншісіне жеке шекарасын қорғау қиын. Аналитикалық тұрғыдан бұл маңызды белгі: шаршаған, күйзелістегі адам қысымды байқамай, оған көніп кетуге бейім. Демек, зорлыққа қарсы тұру тек құқықтық емес, психологиялық сауаттылықты да талап етеді.
Осы сауаттылықты арттыру бағытындағы жұмыс бүгін де жалғасып жатыр. Tatulyq.kz платформасында психологтар, заңгерлер мен полиция сарапшыларының қысқа түсіндірме бейнероликтері, вебинарлар, подкастар мен өңірлік дағдарыс орталықтары туралы ақпарат жарияланып келеді. Сталкинг, қыз алып қашу, жасырын қысым, баладағы буллинг сияқты тақырыптарға қарапайым тілде жауап беріледі. Ақпараттың басты ағыны әлеуметтік желілерге ауысқан бүгінгі жағдайда мұндай сенімді дереккөздің маңызы ерекше.
Зорлықты тануды үйрену – оны тоқтатудың алғашқы қадамы. Tatulyq.kz парақшаларына жазылыңыз, пайдалы бейнелерді жақындарыңызбен бөлісіңіз. Себебі «зорлыққа жол жоқ» деп әрқайсымыз айтқанда ғана ол шынымен азаяды.
Көмек қажет болса: 102 немесе 112 – тікелей қауіп төнсе; 111 – отбасы, әйелдер мен балалар құқықтары бойынша; 150 – балалар мен жастарға арналған сенім телефоны.
