بولتەكۇلى جەلكىلدەك باتىردىڭ ومىردەن وزعانىنا بيىل 230 جىل. وسىعان وراي ، جەلكىلدەك باتىر تۋرالى جازىلعان كىتاپتاردىڭ العى سوزدەرىن جازۋدى ءجون كوردىم.
جازۋشى –جۋرناليست قانىبەك ءابدۋوۆتىڭ 2010 جىلى «ارقاس» باسپاسىنان شىققان جەلكىلدەك باتىر تۋرالى «تاريحتان تارتقان تاعىلىم» كىتابىنا بەرگەن اكادەميك ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ، حالىقارالىق ش. ايتماتوۆ قوعامدىق اكەدەميانىڭ مۇشەسى ، قازاق سسر ء–ى عىلىمىنىڭ ەڭبەگى سىڭىرگەن قايراتكەرى ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى راحمانقۇل بەردىباەۆتىڭ العى سوزىنەن باستاساق.
ءبىز بالا كۇنىمىزدەن جەلكىلدەك باتىر جايلى ەستىپ وستىك ، سونداي ساڭىلاق بابالاردىڭ رۋحىنا سيىنىپ وستىك . ەر مىنەزى ، ەل تىلەگى وتانىنىڭ ءبۇتىن بولعانىن قالادى. ولار ەلدىڭ ءبيبىت ءومىر كەشكەنىن كۇيتتەدى . بۇل بۇگىنگى تاۋەلسۋز ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن كۇرەسكەن العاشقى اتانىستار مەن تالپىنىستار بولدى، ءسويتىپ دەربەس مەملەكەت قۇرۋدىڭ ىرگەسىن سول داۋىرلەردەن بەكىتە باستاعان ەدىك.جەلكىلدەك ءبىر اۋلەتتىڭ باتىرى ەمەس ، قاراتاۋ ەتەگىندەگى ەلدەر مەن تۇركىستان توڭىرەگىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن جان الىسىپ ، جان بەرىسىكەن ءىرى ساردار. الەمگە ايگىلى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنە باتىردىڭ جەرلەنۋى تەكتەن –تەك ەمەس، بۇل تاريحي وقيعا ، ەل بيلەرى مەن حاندارىنىڭ ۇلكەن قۇرمەتى ەدى. ءبىز وسىنداي قازاق باتىرىن ۇمىتپاي ، ارداقتاي بەرۋىمىز كەرەك.(ر.بەردىباەۆ)
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى . رەسپۋبليكالىق ، ايماقتىق بايقاۋلاردىڭ جۇلدەگەرى .وبلىس اكىمىنىڭ ستەپەنديانتى جازۋشى –جۋرناليست قانىبەك ءابدۋوۆتىڭ « تاريحتان تارتقان تاڭىلىم» كىتابىنىڭ 56- بەت.
جەلكىلدەك باتىر بولتەكۇلى 1723 جىلى قىزىلوردا وبلىسى ، جاڭاقورعان اۋدانىنداعى جايىلما اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەل قورعاۋ جولىندا تالاي قاندى شايقاستاردى باسىنان وتكىزىپ،جاسى الپىستان اسقان شاعىندا جەلكىلدەك باتىر تۇركىستاننان تۋعان اۋىلىنا بي بولىپ ورالادى. جەلكىلدەك باتىر 1796 جىلى 73 جاسىندا دۇنيەدەن وتەدى . سۇيەگى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىندەگى حاندار مەن باتىرلاردىڭ ، بيلەردىڭ جامباسى تيگەن جەرگە جەرلەنگەن. «جەلكىلدەكتىڭ قازاسى تۇركىستاندا حاندار كەڭەسىن وتكىزۋگە جينالدى. وعان ءۇش ءجۇزدىڭ بەلگىلى بيلەرىدە قاتىستىرىلدى. ولاردىڭ شەشىمى بويىنشا «جەلكىلدەكتىڭ دەنەسى ا. ياسساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنەدى» دەپ بەكىتىلدى. شەشىمدە ابىلمامبەت پەن ابىلاي حاندار تۇسىندا ەل مەن تۋعان جەردى قورعاۋدا اسقان ەرلىگى جانە تۇركىستان شاhارى قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋداعى قايراتكەرلىك قىزمەتى ءۇشىن وسىنداي مارتەبەگە يە بولدى» دەلىنگەن. (ق.ءابدۋوۆ)
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ، قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى، قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى قايراتكەرى، جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.بىرنەشە كىتاپتاردىڭ اۆتورى ادىربەك سوپىبەكوۆ ءتىڭ «جەلكىلدەك باتىر» تاريحي پوەما –الماتى Arna-b باسپاسىنان 2012 جىلى شىققان كىتابىنىڭ العى ءسوزى.
جەلكىلدەك باتىر –ابىلاي حاننىڭ قول باستاعان باتىرلارىنىڭ ءبىرى بولعان. تاريحي دەرەكتە بويىنشا ،1766 جىلدىڭ جازىندا قوقان حانى ەردانا –بەك ابىلايحانعا (1735 جىلى ورتا ءجۇزدىڭ حانى سامەكە ولگەن سوڭ ورنىنا سۇلتان ابىلاي حان بولىپ كوتەرىلگەن . ابىلمامبەت حان بولىپ ەسەپتەلىنگەنى مەن ، شىن مانىندە ءۇش جۇزگە دە ابىلاي حان بيلىك جۇرگىزگەن-ا.س. ) باعىنۋدى تالاپ ەتىپ ەلشى جىبەرەدى. بۇعان نامىستانعان ابىلاي حان : « ەردانا –بەك جايىنا ءجۇرسىن!» -دەپ ، جىبەرگەن ەلشىسىلەرىن قابىلداماي كەرى قايتارىپ جىبەرەدى. بۇعا ىزالانعان قوقان حانى ەردانا –بەك جاسىرىن قاراقشىلار توبىن جۇمساپ ، قاراشىق قالاسىنىڭ بەگى ، ابىلايدىڭ ءىنىس ىسكەندىردى ءتورت بالاسىمەن قوسا باۋىزداپ ءولتىرىپ، ايەلىن الىپ كەتەدى. مۇنداي قورلىققا شىداماعان ابىلاي حان قوقان حاندىعىنا شابۋل باستايدى . وسى جورىقتىڭ باس باتىرى ەتىپ جەلكىلدەك باتىر بولتەكۇلىن تاعايىنداپ، جورىققا اتتانادى.
1771 جىلى قالماقتارعا قارسى «شاڭدى جورىق» باستالادى. «شاڭدى جورىق» قالماقتاردىڭ باسىن جۇتقان «قاندى جورىققا» اينالادى. مۇندا دا جەلكىلدەك باتىر ، كوكجال باراق ،باتىر بايان، بوگەنباي باتىر، ساۋرىق، قالباعاي (جەلكىلدەك باتىردىڭ ءىنىسى) باتىرلارمەن بىرگە ۇلكەن ەرلىكتەر جاسايدى.
اقىن ادىربەك سوپىبەكوۆ «جەلكىلدەك باتىر» اتتى بۇل تاريحي پوەماسىن وسى دەرەكتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ كوركەم كەستەلەيدى. وقيعا جەلىسى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شيرىعىپ ،ءوربىپ وتىرادى. جورىق جولىندا ابىلاي حاننىڭ بەينەسى ، جەلكىلدەك پەن بىرگە باسقا دا حاس باتىرلاردىڭ ەرلىكتەرى اشىلا تۇسكەن. جەلكىلدەكتىڭ كەيىن ەلگە بي بولىپ ورالعانداعى تىرلىكتەرى دە نانىمدى سۋرەتتەلگەن .
سونداي- اق، «جەلكىلدەك باتىر» تاريحي پوەماسىنان كەيىنگى كىتاپتاعى «تاريحتان تارتقان تاعىلىم» ، «تۇعىرى بيىك تۇلعالار» بولىمدەرىن وقىپ شىققانىڭىزدا ، جانى جايساڭ جانداردىڭ شۋاعىنا بولەنىپ ، اقىندار ايتىسىنا ءتانتى بولاسىز ، رۋحاني جان دۇنيەڭىز كەڭي تۇسەدى.
كىتاپتىڭ ۇيلەستىرۋشىسى جانە دەمەۋشىسى «جەلكىلدەك باتىر» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى جاناربەك ايتبايۇلى ورىنباەۆ (ا.سوپىبەكوۆ)
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ، پروفەسسور حازرەتالى تۇرسىننىڭ احمەت ەسىركەپوۆتىڭ «جەلكىلدەك باتىر» داستانىنى كىتابىنا جازعان العى سوزىنەن جانە «قوڭىراتتىڭ تاريحى مەن شەجرەسى» اتتى كىتاپ جيناعىنا «جەلكىلدەك باتىر» تۋرالى جازعان ماقالاسىنان ءۇزىندى جازا كەتەيىن . قازاقتىڭ ون ءتورت حانىنا استانا بولعان تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن حاندار مەن سۇلتانداردىڭ ، بيلەر مەن باتىرلاردىڭ ، داتقالاردىڭ ەسىمى قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان جەلكىلدەك باتىر بولتەكۇلى –تاريحي تۇلعا. جەلكىلدەك باتىر جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا قوڭىرات بەساتا ، جامانباي رۋلارىنىڭ قولىنا قولباسشىلىق جاساعان . جامانباي رۋلار بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىنداعى التي –قىرعىزالى ، ءجاني –قاراشا، اقبولات –قايراق، قىلبەلبەۋ –قۇربان، قوجامبەردى ، قوڭىرسوپى، بوراي –جيەنبەت جانە بەساتا رۋلار بىرلەستىگىنىڭ بوجبان، جەتىمدەر، ساڭعىل، ماڭعىتاي رۋلارى جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا ارقايسىسى جەكە قول شىعارعان.ولاردىڭ اراسىنان ازىرگە اتى تۇلعالانگا قويماعان نەبىر باتىرلار شىققاندىعى داۋسىز. تۇركىستان قالاسىنىڭ توڭىرەگىن مەكەندەگەن قوڭىرات تايپاسى ابىلاي حاننىڭ تۇراقتى اسكەرىنىڭ نەگىزىن قۇراعاندىعىن شوقان ۋاليحانوۆتىڭ ءوزى كۋالىك ەتەدى. دەمەك، اۋىزشا تاريحناما مەن جازبا تاريحتىڭ دەرەكتەرى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇرعانداي. ورتا جۇزبەن كىشى ءجۇزدىڭ ءار ءتۇرلى رۋلارىنان شىققان قولباسشىلار اسكەري ىسپەن تۇراقتى اينالىستى دەپ جازىلادى «قازاقستان تاريحى» كوپتومدىڭعىنىڭ ءۇشىنشى تومىندا .حاندىق بيلىكتىڭ قالىپتاسقان وسى جۇيەسى بويىنشا ابىلاي حاننىڭ تۇركىستان توڭىرەگىنەن قۇرىلعان اسكەرىنىڭ قولباسشىسى دارەجەسىنە جەتكەن جەلكىلدەك باتىر ابىلاي حاننىڭ «1760 جىل قىرعىزدار دۋلات جانە قوڭىرات رۋلارىنىڭ قونىستارىنا شابۋل جاسادى . بۇعان جاۋاپ رەتىندە ابىلاي اسكەر جيناپ ، سول جىلدىڭ تامىز ايىندا تالاس قىرعىزدارىن جەڭىلىسكە ۇشىرتتى». سول سياقتى ابىلاي حاننىڭ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن قاراقالپاقتارعا جاساعان جورىعىنان جەلكىلدەك باتىر باستاعان قوڭىرات رۋلارىنىڭ قولى اسا بەلسەندى قيمىل جاساعان. وسىنداي اسكەري قيمىلدار بارىسىندا 1762 جىلى «ۇلى ءجۇز رۋلارى مەن قوڭىراتتاردىڭ ەسكى زامانداردان بەرى قازاقتاردىڭ جەرى بولىپ كەلگەن سىر ءوڭىرى قونىستارىن يەلەنۋىنە مۇمكىندىك بەردى».
ابىلاي حاننىڭ تاشكەنت پەن حودجەنتكە ، ودان ءارى جىزىققا دەيىنگى جورىعى بيىنشا تابىستى بولىپ ، تۇركىستان ، سايرام، شىمكەنت، سوزاق قالالارىنىڭ قازاق حاندىعىنا تۇپكىلىكتى ءوتتى . وسى جورىقتا ابىلاي حان اسكەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى ورتا ءجۇزدىڭ رۋ – تايپالارىنان، سونىڭ ىشىندە قوڭىرات تايپاسىنان قۇرالدى. جەلكىلدەك باتىردىڭ ابىلاي حننىڭ سەنىمدى سەرەگىنە اينالعانى وسىنداي قاندى كويلەك كيىسكەن سيلاستىقتان تۋعان ەدى.
1771 جىلى كۇزىندە تۇركىستاندا ابىلايدى اق كيىزگە كوتەرىپ، حان سايلاعاندا جەلكىلدەك قوڭىراتتىڭ عانا ەمەس ، ورتا ءجۇزدىڭ ىقپالدى تۇلعاسى رەتىندە ونى قولداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى.
1781 جىلى ابىلاي حان قايتىس بولعان سوڭ ءبيبىت ومىرگە كوشىپ ، تۇركىستان-جاڭاقورعان اتىرابىندا ءارتۇرلى دەڭگەيدە بيلىك قىزمەتتەرىن اتقارعان.
اقىن –جازۋشى جاڭاقورعان اۋداندىق تاريحي –ولكە تانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى بولعان احمەت ەسىركەپوۆتىڭ «جەلكىلدەك باتىر داستانى» 2011 جىلى نۇرلى بينە باسپاسىنان شىققان كىتابىنىڭ العى سوزىنەن ءۇزىندى.
ءارى باتىر ، ءارى بالۋان بولتەك بابانىڭ ۇلدارى جەلكىلدەك پەن بوقاش ەگىز تۋعانى بەلگىلى.ايتورە انامىز تاپقان تورسىقتاي قوس ۇلدارىن بولتەك اتا قولىنان ۇستاپ تۇرىپ : «ءبىرى باتىر بولسا، ءبىرى باي بولسىن! جەلكىلدەگىم جاۋعا شابار ، بوقاشىم مالدى جايعار قوس قاناتىم بولسىن!-دەپ تاڭىردەن تىلەك تىلەگەن ەكەن. ەگىزدىڭ سىڭارى بوقاشتان وتەن تۋىلسا ، وتەننىڭ ۇلى قارادان جانتىلەس ومىرگە كەلەدى.جانتىلەس اتامىز مەنىڭ انام راحيا مەن ناعاشىم ادىربەكتى دۇنيەگە اكەلگەن بالقوجانىڭ اكەسى بولاتىن.سوندا جەلكىلدەك پەن بوقاش مەنىڭ اناما بەسىنشى اتا بولىپ كەلەتىن.
شەجرەشى ادىربەك اتام جەلكىلدەك باتىر اتاسى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەر ايتىپ بەرۋشى ەدى. جەتىتوبەدە جەلكىلدەك باتىر باستاعان قازاق اسكەرىنىڭ قالماق باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىسىپ ولاردىڭ بەتىن قايتارعان قاندى قىرعىن جايلى، جەلكىلدەك باتىردىڭ وسى جەردەگى «قارا باتىر» اتانعان قالماقتىڭ باتىرىن جەكپە –جەكتە جەڭگەنى تۋرالى قىزىقتى ەتىپ ايتاتىن.قالماق باتىرىنىڭ تۇلعاسى اسا ءىرى ، قارا سۇر ادام ەكەن،اتىنىڭ ءتۇسى دە قارا بولعاندىقتان با ، قالماقتار «قارا باتىر» دەپ اتايدى ەكەن. باس باتىرىنان ايىرلعان قالماقتار ويسىراي جەڭىلىپ ، سىر بويىنان ءبىر جولاتا قۋىلعان ەدى دەپ وتىراتىن ، ادىربەك اتام.
1992-1997 جىلدارى جاڭاقورعا اۋداندىق تاريحي –ولكەتانۋ مۇراجايىندا ديرەكتورلىق قىزمەت اتقارىپ ەدىم . سول كەزدە قاراتاۋ ءوڭىرى مەن سىر بويىنان شىققان جەلكىلدەك باتىردىڭ ابىلاي حان تۇسىندا ءومىر سۇرگەنىن جانە حاندىق بيلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن ابىلاي حان جاساعان رەفورمالىق وزگەرىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا تۇركىستان ايماعىنان قۇرىلعان حان اسكەرىنىڭ قولباسشىسى رەتىندە ىقپال ەتكەنى جايلى دەرەكتەردى تاريحي مالىمەتتەردەن كەزدەستىردىم.(ا.ەسىركەپوۆ)
«جەلكىلدەك باتىر»، «پەرزەنت پارىزى» قوعامدىق قورلار پرەزيدەنتى جاناربەك ورىنباەۆ . 16.04.26ج
فوتو اشىق دەرەككوزدەردەن الىندى