قازاقتىڭ رۋحانيات الەمىندە ءوز قولتاڭباسىن قالدىرعان ءۇش الىپتىڭ – جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆ پەن قوعام قايراتكەرى، جازۋشى، ديپلومات التىنشاش جاعانوۆانىڭ وتباسىندا تاربيەلەنىپ، ۇلتتىق ونەر مەن ادەبيەتتىڭ قاينارىنان سۋسىنداپ وسكەن قاراگوز سۇلەيمەنوۆانىڭ ءومىر جولى – تاعىلىمى تەرەڭ، ونەگەسى مول عۇمىر. اكەسى – وي مەن ءسوزدىڭ قادىرىن تەرەڭ ۇعىندىرعان پاراسات يەسى، اناسى – قايسار مىنەزى مەن قايراتكەرلىگى ارقىلى قازاق قوعامىندا وزىندىك ورنى بار تۇلعا. وسىنداي زياتكەرلىك ورتادا وسكەن قاراگوز اسقارقىزىنىڭ بالالىق شاعى قازاقتىڭ ماڭدايالدى اقىن-جازۋشىلارى مەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ورتاسىندا ءوتتى. ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ، ولاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن ادامي قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرگەن ول جاستايىنان ءسوزدىڭ سالماعىن، ونەردىڭ كيەسىن، ار مەن ابىرويدىڭ باعاسىن ءتۇسىنىپ ءوستى. سوندىقتان اتا-اناسىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەۋ، ولاردىڭ اماناتىنا ادال بولۋ – قاراگوز اسقارقىزى ءۇشىن ومىرلىك ۇستانىمعا اينالدى.
الايدا قاراگوز سۇلەيمەنوۆا – ۇلى تۇلعالاردىڭ قىزى عانا ەمەس، وزىندىك ونەر جولى، انشىلىك بولمىسى، عىلىمي ىزدەنىسى مەن ومىرلىك كوزقاراسى قالىپتاسقان جەكە تۇلعا. قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان ونەرىن جۇرەكپەن سەزىنىپ، ۇلتتىق مۇرانى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋدى مۇرات ەتكەندىكتەن ساحنادا دا، عىلىم مەن ۇستازدىق جولىندا دا وزىندىك ءىز قالدىرىپ ءجۇر. ونىڭ ءومىرى – اتا-انادان دارىعان پاراسات پەن تاربيەنى، وتباسىلىق جاۋاپكەرشىلىكتى جانە ونەرگە دەگەن ادالدىقتى قاتار الىپ ءجۇرۋدىڭ ۇلگىسى. ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن جانداردىڭ ورتاسىندا ءوسىپ، حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن قاراگوز اسقارقىزىمەن اڭگىمەمىزدە ءبىز ونىڭ بالالىق شاعىنا، اتا-اناسىنىڭ ونەگەسىنە، ونەر جولىنداعى ىزدەنىسىنە، وتباسىلىق قۇندىلىقتارىنا دەگەن كوزقاراسىنا جانە ومىردەن تۇيگەن تەرەڭ ويلارىنا ۇڭىلدىك.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى، جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆ اعامىز بەن جازۋشى، قوعام قايراتكەرى، ديپلومات التىنشاش جاعانوۆا اپايدىڭ قىزىسىز. اتا - اناڭىزدىڭ ابىرويى سىزگە بالا كەزىڭىزدەن قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى؟
اتا-انامنىڭ بەكەر ادامدار ەمەس ەكەنىن بالا كەزىمنەن سەزىنە باستادىم. سەبەبى ول كىسىلەر وي مەن پالساپاعا جاقىن جاندار ەدى. ۇيدە كىتاپتار مەن ءتۇرلى تاقىرىپتار تالقىلانىپ، اسىرەسە شەتەل ادەبيەتىندەگى جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى تۋرالى ءجيى ايتىلاتىن. مەن ولاردىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ، بويىما توقىپ ءوستىم.ۇيىمىزگە جازۋشىلار مەن اقىندار ءجيى كەلەتىن. نۇرعيسا تىلەنديەۆ، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ اعالارىمىزدى، كەيىننەن زەينوللا سەرىكقاليەۆ، زەينوللا قابدولوۆ، حاميت ەرعاليەۆ، عادىلبەك شالاحمەتوۆ، ساعات اشىمباەۆ سىندى تۇلعالاردى ءوز كوزىممەن كوردىم. ولاردىڭ اكەمدى ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىنى ءالى ەسىمدە. ال انام قازاقتىڭ ارداقتى قىزدارىنىڭ ءبىرى. ول «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىمەن قاتار، «جاڭا فيلم»، «نوۆىي فيلم» اتتى جۋرنالداردىڭ جارىققا شىعۋىنا باستاماشى بولعان. سول كەزەڭدە قازاق كينو ونەرى تۋرالى ارنايى جۋرنالدار تاپشى بولعاندىقتان، وسى باسىلىمدارى شىعارۋعا مۇرىندىق بولىپ، ۇلتتىق كينوماتوگرافيانىڭ دامۋى مەن ناسيحاتتالۋىنا، قازاق كينوسىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان. قازاق سسر مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا كوميتەتىندە باس رەداكتور قىزمەتىن اتقارعان تۇسىندا قازاق فيلمدەرىنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ، ماسكەۋگە اپارىپ، كوگىلدىر ەكرانعا شىعارۋ ءۇشىن تاباندىلىقپەن كۇرەسىپ، بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ، ايقاسقانىن دا بىلەمىن. اكە-شەشەمنىڭ قالىپتاسۋ جولى وڭاي بولعان جوق. ولاردىڭ ەڭبەكتەنىپ، ادالدىقتى تۋ ەتىپ، كەيدە ءوز ۇستانىمدارىن دالەلدەۋ ءۇشىن كۇرەسكەن ساتتەرىنە دە كۋا بولدىم. ونەر مەن ادەبيەتكە جاقىن بولعاندىقتان، مەنى مۋزىكالىق مەكتەپكە بەردى. مەنىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىما ەكى اجەمنىڭ دە ىقپالى زور. ولار – ناعاشى اپام ءمۇسليما مەن اكەمنىڭ اناسى ايتوتىم. وسى كىسىلەر بويىمداعى جاقسى قاسيەتتەردىڭ قالىپتاسۋىنا ەكى جاقتاپ ىقپال ەتتى. اكەنىڭ قانى، انانىڭ ءسۇتى دەگەننىڭ ءجونى بولەك، ارينە. اتا-انامنىڭ جاي ادامدار ەمەس ەكەنىن بالا كەزىمنەن سەزىندىم. سوندىقتان مەن ءۇشىن اكەمنىڭ دە ، انامنىڭ دا اتىنا ءسوز كەلتىرمەۋ ءاردايىم ماڭىزدى بولدى. انام مەنى «قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ تاربيەلەدى.
ايتۋلى تۇلعالاردىڭ قىزى بولۋ ومىرلىك ۇستانىمىڭىز بەن مىنەزىڭىزدىڭ قالىپتاسۋىنا قالاي اسەر ەتتى؟
«سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەن ماقالدىڭ ءمانىن بويىما ءسىڭىردى. قانداي جاعداي بولسا دا، ءالىپتىڭ ارتىن باعۋ، سابىر ساقتاپ، اۋىرتپالىققا توزە ءبىلۋ، قاجەت كەزدە كونە ءبىلۋ سەكىلدى قاسيەتتەر بويىمدا وسىلاي قالىپتاستى.
اتا-اناڭىزدىڭ قاي قاسيەتتەرى بويىڭىزعا ءسىڭدى؟
اتا-اناما قاراپ، جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدى ۇيرەندىم. ەڭ الدىمەن ادال بولۋ، كوڭىلدىڭ تازا، جۇرەكتىڭ اشىق بولۋى، ادامنىڭ كوكىرەگىندە تاكاپپارلىقتىڭ بولماۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ ءوستىم. وسىنداي قاسيەتتەردى بويعا ءسىڭىرۋدىڭ ماڭىزىن، ال تەرىس قىلىقتاردىڭ كۇنا ەكەنىن اتا-انامنىڭ ونەگەسىنەن كوردىم. ولاردىڭ بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەرى ماعان قان ارقىلى دا بەرىلگەن شىعار. ەكىنشى جاعىنان، ادام ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋى كەرەك. ومىرگە پالساپالىق تۇرعىدان قاراۋ قاسيەتى دە بويىما اكەم ارقىلى ءسىڭدى. كەي كەزدەرى كوڭىلىم قۇلازىپ، مۇڭايىپ قالاتىن ساتتەرىم بولادى. اسىرەسە جاڭبىر جاۋعان كەزدە كوڭىلىم نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، جابىرقاپ كەتەدى. جالپى بويىمدا ەرەكشە سەزىمتالدىق بار. بۇل دا اكەمنەن بەرىلگەن قاسيەتتەردىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن. اكەمنىڭ تاعى ءبىر كەرەمەت قاسيەتى – ءوزى تۋرالى جاعىمسىز ءسوز ايتىلسا دا، ەشقاشان ول كىسىگە وكپەلەپ، رەنجىمەيتىن. ياعني وسەكتەن بيىك تۇراتىن. سول قاسيەت مەنىڭ دە بويىمدا بار. كەيدە ءبىر نارسەنى ەستي سالا، بىردەن ايتىپ قالۋىم مۇمكىن. بىراق كەيىننەن كەڭدىك تانىتىپ، بارىنە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا، كەشىرۋگە تىرىسامىن. بىرەۋدىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ، «ول سونداي ەكەن، مۇنى بىلاي ىستەۋ كەرەك، ولاي ىستەۋ كەرەك» دەپ ۇكىم ايتاتىن پەندەشىلىگىم جوق. بارىنە اللا كۋا دەپ، قويا سالامىن. ال انامنان ءبىر ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋدى، ونى رەتتەپ، باقىلاۋدى، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە كوتەرۋدى ۇيرەندىم. تاباندىلىق، ۇقىپتىلىق، جان-جاقتى باعدارلاي ءبىلۋ، ىسكە تياناقتىلىق سىندى قاسيەتتەر انامنان دارىدى. قاجەت جەرىندە باتىلدىق تانىتىپ، شىندىقتى ايتۋدى دا ۇيرەندىم.
تانىمال، بەدەلدى، ەل ىقىلاسىنا بولەنگەن تۇلعانىڭ جارى بولۋدىڭ وزىندىك جاۋاپكەرشىلىگى بارى انىق. دەسە دە اعانىڭ ابىرويىن ساقتاي وتىرىپ، ءوز بولمىسىڭىزدى جوعالتپاۋ قانشالىقتى قيىن بولدى؟
تانىمال تۇلعانىڭ جارى بولۋ وڭاي ەمەس. ەڭ الدىمەن، وعان قىزمەت ەتە ءبىلۋ كەرەك. ونىڭ مىنەزىن، ەركەلىگىن كوتەرە ءبىلۋ قاجەت. ايتپەسە مۇنداي ادامدارمەن بىرگە ءومىر ءسۇرۋ وڭايعا سوقپايدى. ونەر ادامدارىنىڭ بولمىسى كوبىنە وسىنداي. ۋاقىت وتە كەلە ءومىر ادامنىڭ ءوزىن تاربيەلەيدى، ۇيرەتەدى، يلەيدى. سەبەبى ايەل زاتى ءۇشىن باستى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى – وتباسىنىڭ بەرەكەسىن ساقتاۋ، شاڭىراقتى شايقالتپاۋ. سوندىقتان وتباسىندا ەركەلىك تە، مىنەز دە بولادى. كەيدە كۇلىپ وتىرىپ: بىزدە كەيدە جانارتاۋ اتقىلايدى، كەيدە جەر سىلكىنەدى، كەيدە قالدان سەرەن، كەيدە قۇنانباي بولىپ شىعا كەلەمىز. ال كەيدە «باندىنى قۋعان حاميت» فيلمىندەگى حاميتتەي كۇي كەشەمىز – دەيمىن. شىنىندا دا، سولاي. «ەر ازاماتتىڭ كوڭىلى كۇنىنە جەتى رەت جەتىمسىرەپ، سەگىز رەت سەمىرەدى» دەگەن ءسوز بار. سول سەبەپتى ونىڭ كوڭىل كۇيىن ءتۇسىنىپ، ىڭعايىنا جىعىلا ءبىلۋ كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا، ونىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرۋ قيىن.
قانداي جارسىز؟
ايەل ادامنىڭ وزىنە تيەسىلى مىندەتتەرى بار. ۇيگە كەلەتىن قوناقتى كۇتۋ، ەر ازاماتىڭ اشۋلى بولسا قارسى سويلەمەۋ، سوزگە كەلمەي، كەيدە ۇندەمەي قالۋ، ماسەلەنىڭ تىگىسىن جاتقىزۋ، اسىن الدىنا قويۋ، كيىمىنىڭ ۇنەمى ۇتىكتەۋلى بولۋىنا ءمان بەرۋ – مۇنىڭ ءبارى ايەل ادامنىڭ موينىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەردىڭ ءبىرى. اعايىن-تۋىسپەن ارالاسۋ دا حالقىمىز ءۇشىن وزىندىك ءپالساپاسى بار ۇلكەن قۇندىلىق.
اتا-اناڭىزدىڭ ابىرويىمەن جۇبايىڭىزدىڭ تانىمالدىعى سىزگە جول اشتى ما، الدە ەلدىڭ سەنىمىن اقتاپ، ءوز ورنىڭىزدى دالەلدەۋگە كوبىرەك كۇش سالۋعا تۋرا كەلدى مە؟
ونەرىم ءاردايىم ىشتەي وزىممەن بىرگە، جۇرەگىمدە بولدى. ۇزاق جىلدار بويى ارمانداعانىم – ايتاتىن اندەرىمنىڭ ارقايسىسى جۇرەگىممەن، ويىممەن، جان دۇنيەممەن استاسىپ جاتسا دەگەن تىلەك ەدى. كەي كەزدەرى اندەرىمدى ورىنداعان ساتتەردە جان دۇنيەم تازارعانداي كۇي كەشەتىنمىن. حالقىمىزدىڭ اندەرى وتە تەرەڭ. ءار ءاننىڭ وزىنە ءتان تاريحى، تاعدىرى مەن تەرەڭ ماعىناسى بار. ءان ارقىلى ادامنىڭ جان دۇنيەسى اشىلىپ، جۇرەكتەگى سەزىم سىرتقا شىعادى. مەن ءۇشىن ءان ايتۋ – جاي عانا ونەر كورسەتۋ ەمەس، جۇرەكپەن سەزىنۋ، ويمەن ۇعىنۋ جانە جان دۇنيەڭمەن ۇندەسۋ. قازاق اندەرىندە كومپوزيتورلاردىڭ مۇڭى مەن زارى، ماحابباتى مەن ارمانى جاتىر. ءار شىعارمادان ولاردىڭ جان دۇنيەسىن، ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن سەزىنۋگە بولادى. كۇيەۋىمنىڭ ءتىلىن تابۋعا تىرىسىپ، وتباسىلىق مىندەتتەرىمدى اتقارا ءجۇرىپ، ءوز جۇمىسىمدى دا شەت قالدىرماي، ەڭبەكتەرىمدى قورعادىم. «ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا» اكادەميكتەرمەن داستارحانداس بولىپ، وتىز جىلداي ارالاس-قۇرالاس جۇردىك. ولاردىڭ قاتارىندا زاكي احمەتوۆ، زەينوللا قابدولوۆ سياقتى تۇلعالار بولدى. بۇل كىسىلەر مەنىڭ اتا-انامدى كەرەمەت قۇرمەتتەيتىن. ماسەلەن، حاميت ەرعاليەۆ اعامىزدىڭ ۇيگە كەلگەنى ەسىمدە. بويشاڭ، شاشى قالىڭ، اپپاق ءوڭدى، قولىنا تاياق ۇستاعان قالپىندا ۇيگە كەلىپ، اكەممەن «ءسىز» دەپ سويلەسەتىن. عادىلبەك شالاحمەتوۆ پەن ساعات اشىمباەۆ اعالارىمىزدىڭ دا اكەمنىڭ الدىندا يمەنىپ، ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىپ، قوشتاسىپ كەتكەندەرىن كوردىم. ول كەزدە مەن ءالى جاس ەدىم. سول ۋاقىتتارداعى تالاي دۇنيەنىڭ قادىرىن بۇگىنگى كۇنى ءتۇسىنىپ وتىرمىن. ءبىز ادال دوستىقتىڭ قانداي بولاتىنىن كورىپ وستىك. توكەن يبراگيموۆ، زەينوللا سەرىكقاليەۆ، گەرولد بەلگەر سىندى ازاماتتار اكەمدى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن. اكەم دەگەندە ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ، ونىڭ جانىنان تابىلۋعا دايىن تۇراتىن. اكەمنىڭ بۇكىل ءپالساپاسىن، كەيدە بىردەن تۇسىنبەسە دە، ۇعىنۋعا تىرىساتىن. ويتكەنى ولار اكەمنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعا ەكەنىن تۇسىنگەن جاندار ەدى.
پرەزيدەنت وركەسترىندە جۇمىس ىستەدىم. ۇزاق جىلداردان بەرى «سازگەن سازى» ەتنوگرافيالىق انسامبلىمەن شىعارماشىلىق بايلانىستامىن. ءانسامبلدىڭ نەگىزىن قالاعان عابيدەن تۇياقاەۆتىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورىپ، مەكتەبىنەن وتكەن باعدات تىلەگەنوۆ، مارات جالبىروۆ، ىقىلاس نۇرعاليەۆ سىندى ونەرپازدار ۇجىمنىڭ قالىپتاسۋى مەن شىعارماشىلىق دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ولار ءانسامبلدىڭ العاشقى قادامىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىن ۇجىمنىڭ ىرگەسىن بەكەمدەپ، شىعارماشىلىق ءداستۇرىن ساقتاپ، ابىرويىن اسقاقتاتىپ كەلە جاتقان ازاماتتار. ونەرگە دەگەن ادالدىعى مەن ۇلتتىق مۇراعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ارقاسىندا ءانسامبلدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ، ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. بۇگىندە «سازگەن سازى» ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى ۇلتتىق مۋزىكالىق مۇرامىزدى دارىپتەپ، حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى ونەرىن الەمگە تانىتىپ جۇرگەن ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى، وزىندىك قولتاڭباسى قالىپتاسقان بىرەگەي ءانسامبلدىڭ ءبىرى. ونەرگە دەگەن ادال سۇيىسپەنشىلىك قانا ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ، ونىڭ ومىرشەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇدان بولەك، «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا جۇمىس ىستەدىم، ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا ساباق بەردىم. كەيىن تەلەارنا سالاسى دا مەنى قىزىقتىردى. سەبەبى بۇل دا ءوزىڭدى تانىتۋدىڭ، قابىلەتىڭدى كورسەتۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. تەلەۆيزيانىڭ ءوزى – بولەك الەم، وزىندىك تالابى مەن جاۋاپكەرشىلىگى بار ۇلكەن ونەر. ەفيرگە كەلگەن قوناقتى سويلەتە ءبىلۋ، ونىڭ ىشكى ويىن اشىپ، كورەرمەنگە اسەرلى اڭگىمە ۇسىنا الۋ – جۇرگىزۋشىنىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى. كەيدە ءبىر اۋىز ورىندى سۇراقتىڭ ءوزى ادامنىڭ جان دۇنيەسىن اشىپ، تۇتاس ءبىر تاعىلىمدى اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنا اينالۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار ءوز ويىڭدى سالماقتاپ جەتكىزىپ، ءار سوزىڭە جاۋاپ بەرە ءبىلۋىڭ كەرەك. ويتكەنى سەنىڭ الدىڭدا وتىرعان قوناقپەن عانا ەمەس، ەكراننىڭ ارعى جاعىندا وتىرعان مىڭداعان كورەرمەنمەن دە تىلدەسىپ وتىرعانىڭدى ۇمىتپاۋ قاجەت. تىكەلەي ەفيردە ءار ءسوزدىڭ سالماعى بار، ءار قيمىلدىڭ ءمانى بار. سوندىقتان جۇرگىزۋشىدەن ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتەن بولەك، قىراعىلىق، سابىر، سەزىمتالدىق جانە ادامدى تۇسىنە ءبىلۋ قاسيەتى تالاپ ەتىلەدى. مەنىڭشە، ناعىز جۇرگىزۋشى كورەرمەنگە جاي عانا اقپارات بەرىپ قويماي، ونىڭ كوڭىلىنە وي سالىپ، جۇرەگىنە جىلۋ ۇيالاتا ءبىلۋى كەرەك. ال مۇنىڭ ءبارى ۇلكەن تاجىريبەنى، ىزدەنىستى جانە ءوز ىسىڭە دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىكتى قاجەت ەتەدى.وسى جۇمىستارىممەن قاتار انشىلىك ونەرىمدى ۇمىتقان ەمەسپىن. كەزىندە ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى كونكۋرستا، «شابىت» فەستيۆالىندە لاۋرەات اتاندىم. مۇنىڭ ءبارى مەن ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن ىستىق ەستەلىكتەر. جولداسىم مەنىڭ انشىلىك ونەرىمدى جاقسى ءتۇسىندى. ول كىسىنىڭ ءوزى دە ونەر ادامى بولعاندىقتان، قابىلەتتىمدى باعالاي ءبىلدى. باستاپقىدا انشىلىگىمە اسا قاتتى قولداۋ كورسەتپەگەنىمەن، ۋاقىت وتە كەلە انشىلىك ونەردىڭ مەنى ىشتەي مازالاپ، ويلاندىرىپ، تولعاندىراتىنىن تۇسىنگەن جانداردىڭ ءبىرى بولدى. ءانشى بولۋ ءۇشىن دە قوماقتى قاراجات قاجەت ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك.
24 قازان كۇنى الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكا سارايىندا وتكەن جەكە شىعارماشىلىق كونتسەرتىڭىزدى «قاراگوز-ايىم» دەپ اتاپسىز. بۇل — ازان شاقىرىپ قويعان اتىڭىز با، الدە ونەر جولىندا يەلەنگەن ەسىمىڭىز بە؟ وسى اتاۋدىڭ ءمان-ماعىناسىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
اكەم مەن ون بەس جاسىمدا: «سەنىڭ اتىڭ — قاراگوز-ايىم»، – دەپ ەدى. سول كەزدە «قارا» ءسوزىنىڭ استارىندا قانداي تەرەڭ ماعىنا جاتقانىن اكەمنىڭ ءوزى ءتۇسىندىرىپ بەرگەن بولاتىن. جاس بولعان سوڭ، ونىڭ ءار ءسوزىنىڭ بايىبىنا تولىق بارا قويماپپىن. كەيدە ويلايمىن: اكەم ءوزىنىڭ بۇل دۇنيەدەن ەرتە وزاتىنىن سەزدى مە ەكەن؟ الدە ماعان ءومىر بويى سەرىك بولاتىن ءبىر اماناتىن وسىلايشا جەتكىزدى مە ەكەن؟ ونى ەندى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. اكەم مەن جيىرما ءتورت جاسقا كەلگەندە دۇنيەدەن وزدى. بىراق اكەمنىڭ سول ءسوزى مەن ءۇشىن ۋاقىت وتكەن سايىن تەرەڭدەي تۇسەتىن رۋحاني مۇراعا اينالدى. قازاقتىڭ تانىمىندا «قارا» ءسوزى جاي عانا ءتۇستى بىلدىرمەيدى. ونىڭ استارىندا تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ بولمىسى، ومىرلىك فيلوسوفياسى، تامىرى مەن ءتىنى جاتىر. ماسەلەن، قارا جەر – تىرشىلىكتىڭ بەسىگى، قارا شاڭىراق – ۇرپاقتىڭ پاناسى، قارا حالىق – ۇلتتىڭ جۇرەگى، قارا بالا – دەگەن ءسوزدىڭ وزىندە حالىقتىڭ ءتول پەرزەنتى، ەلدىڭ ءوز بالاسى دەگەن ۇعىم بار. قاراپايىم كورىنەتىن وسى سوزدەردىڭ وزىنەن حالقىمىزدىڭ دۇنيەگە دەگەن كوزقاراسىن، ءومىردى تانۋ تەرەڭدىگىن اڭعارۋعا بولادى. قازاق ءۇشىن قاسيەتتى ۇعىمداردىڭ كوبىنىڭ قارا سوزىمەن تىركەسۋى دە تەگىن ەمەس. ويتكەنى حالىقتىڭ تامىرى تەرەڭدە، ال سول تامىردى ۇستاپ تۇرعان قۇندىلىقتار كوزگە كورىنبەگەنىمەن، ءومىردىڭ ءوزىن ۇستاپ تۇرادى. بۇگىندە «قاراگوز-ايىم» دەگەن ەسىمگە وي جۇگىرتكەن سايىن، اكەمنىڭ ماعان جاي عانا ات قويماعانىن، ەسىمىمدە قازاقى بولمىس، ۇلتتىق تانىم، اكەلىك مەيىرىم مەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جاتقانداي كورىنەدى. سوندىقتان «قاراگوز-ايىم» مەن ءۇشىن جاي عانا ساحنالىق اتاۋ ەمەس. ول – اكەمنەن قالعان امانات، ۇلتتىق بولمىسىما باستايتىن جول، جۇرەگىمدەگى ساعىنىش پەن ماقتانىشتىڭ توعىسقان تۇسى.
ايگىلى تۇلعالاردىڭ جاقىندارىنا قويىلاتىن تالاپ تا، قوعامنىڭ ولاردان كۇتەرى دە بولەك. ءسىز ءۇشىن وسى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەڭ اۋىر تۇسى قانداي؟
تانىمال تۇلعالارعا ءبىر-ءبىرىنىڭ قوياتىن تالابى، قوعامنىڭ ولارعا ارتاتىن ءۇمىتى بار. بۇل ءبىر جاعىنان دۇرىس كورىنگەنىمەن، ەكىنشى جاعىنان، ويلاناتىن تۇستارى دا از ەمەس. نەگە دەسەڭىز، ءومىر ءوز اعىمىمەن ءجۇرىپ جاتادى. ءار ادامنىڭ ءوز ويى، ىشكى تولعانىسى، جەكە باسى مەن وتباسىنا قاتىستى ماسەلەلەرى بولادى. سوندىقتان قوعامنىڭ تالاپ قويۋى مەن بەلگىلى ءبىر ناتيجەنى كۇتۋى ءبىر باسقا دا، ادامنىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگى مەن مۇمكىندىكتەرى ءبىر باسقا. كۇيبەڭ تىرشىلىك ادامنىڭ ۋاقىتىن دا، كۇش-قۋاتىن دا الادى. ءومىردىڭ سان-سالالى مىندەتتەرى مەن ۋاقىتتىڭ زىمىراپ ءوتۋى اراسىندا بارلىق ماسەلەنى ىسىرىپ قويىپ، ەشقانداي قيىندىقسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. كەيدە ءبىز وسىنى ەسكەرە بەرمەيمىز دە، وزگەلەردەن ۇنەمى ءبىر نارسە كۇتەمىز.وسى ورايدا ايتايىن دەگەنىم – مىندەتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر تۇلعا بولۋدى ومىردەگى باستى ۇستانىمعا اينالدىرماۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن جاقسى ادام بولۋ قاجەت. مەن ءۇشىن ەڭ ۇلكەن قاسيەت – وسى. مىقتى عالىم بول، مىقتى مۋزىكانت بول، قانداي سالادا جۇرسەڭ دە، ءوز ءىسىڭنىڭ شەبەرى اتان. بىراق ىشكى جان دۇنيەڭ سوعان ساي بولماسا، ونىڭ ءبارى بەكەر. بۇگىنگى قوعامدا ادامدار ءبىر-بىرىنەن قالماۋعا، وزگەنىڭ جەتىستىگىمەن باسەكەلەسۋگە تىرىسادى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى اتاق-ابىرويىمەن عانا ولشەنبەيدى. ەڭ باستىسى – ادامدىق قاسيەتتى جوعالتپاۋ، اينالاڭا قۇرمەتپەن قاراۋ جانە ار-ۇجداندى بيىك ۇستاۋ.
ەڭبەگىڭىز ءۇشىن بەرىلگەن قانداي باعا نەمەسە ماراپات ءسىز ءۇشىن ەرەكشە قىمبات؟
مەن ءۇشىن ەرەكشە ىستىق ءارى ۇلكەن اسەر قالدىرعان ماراپات – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاعىن العان ءساتىم.
قىزمەتىڭىزدە قانداي قاعيدالاردى باسشىلىققا الاسىز؟
قىزمەتىمدە ۇستاناتىن باستى قاعيدالارىمنىڭ ءبىرى – كەز كەلگەن تۇيتكىلدى شەشۋ ءۇشىن ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا جان-جاقتى ءۇڭىلىپ، ونىڭ شەشۋ جولدارىن انىقتاۋ. ويتكەنى كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋدىڭ ۇزاق تا، قىسقا دا جولى بار. مەن شامام كەلگەنشە ونىڭ توتە جولىن تاۋىپ، وڭتايلى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە تىرىسامىن. ول ءۇشىن بار قابىلەتىم مەن تاجىريبەمدى پايدالانامىن. كەيدە سوزىممەن، كەيدە ءىس-ارەكەتىممەن، كەيدە ءوز ورنىم مەن مۇمكىندىگىمدى پايدالانىپ، ءىستىڭ العا باسۋىنا ىقپال ەتەمىن. ەڭ باستىسى، سول جۇمىستى ويداعىداي اتقارا الاتىن ادامعا ماسەلەنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ، دۇرىس جەتكىزە ءبىلۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. داۋىس كوتەرىپ، بىرەۋگە دىڭكىلدەپ، ەشتەڭە دالەلدەي المايسىڭ. جاعدايدىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ، ونىڭ ارعى جاعىندا نە جاتقانىن سول ادامنىڭ جۇرەگىنە جەتكىزە ءبىلۋ كەرەك. كوپ جاعدايدا ماسەلەنى شەشەتىن – ادامي فاكتور. سوندىقتان مەن جاننىڭ ادامي بولمىسىنا ەرەكشە ءمان بەرەمىن.
بويىڭىزداعى ەڭ جاقسى قاسيەت دەپ قايسىسىن ايتار ەدىڭىز؟
مەنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىمنىڭ ءبىرى – اڭقىلداق كوڭىلىم مەن اشىق جۇرەگىم. بۇل – مەنىڭ تابيعاتىم. كوپشىلىك وسى مىنەزىمە تاڭعالىپ جاتادى. قازىر بىرەۋمەن سوزگە كەلىپ قالساق تا، ەرتەڭىنە الگى ادام الدىما كەلىپ: «قالايسىز؟» – دەپ سويلەسسە، مەن وعان وكپەمدى ساقتاپ، ساۋساعىمدى بۇگىپ وتىرمايمىن. «پەندە عوي، ونداي-ونداي بولادى»، – دەپ، ءارى قاراي اڭگىمەمىزدى جالعاستىرا بەرەمىن. جۇرەگىمنىڭ اشىقتىعى دەگەن – وسى. كەيدە تانىستارىم مەن تۋىستارىم: «نەگە سەن وسىندايسىڭ؟» – دەپ رەنجىپ جاتادى. بىراق مەن باسقاشا بولا المايمىن. بۇل دا اتا-انامنان دارىعان قاسيەتتەردىڭ ءبىرى. ءيا، مەن وتە قايىرىمدى اداممىن.
قيىن ساتتەردە سىزگە كۇش بەرەتىن نە نەمەسە كىم؟
مەنىڭ اللاعا دەگەن سەنىمىم بالا كەزىمنەن قالىپتاستى. التى جاسىمنان باستاپ ناعاشى اپام ماعان دۇعالار مەن سۇرەلەردى ۇيرەتسە، انام وبال مەن ساۋاپتىڭ، ادالدىق پەن ارامدىقتىڭ، جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ اراجىگىن اجىراتۋدى ءتۇسىندىردى. ال اكەمنىڭ اناسى ارقىلى ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى سىيلاستىقتىڭ، ەر ازاماتقا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءمانىن ۇعىندىم. وسىلايشا، وتباسىمنىڭ ءتالىم-تاربيەسى مەنىڭ دۇنيەتانىمىمنىڭ قالىپتاسۋىنا، ادامگەرشىلىك ۇستانىمدارىمنىڭ بەكي تۇسۋىنە ىقپال ەتتى. ويتكەنى ادام بويىنداعى رۋحاني قۇندىلىقتار ءبىر كۇندە پايدا بولمايدى. ولار بالالىق شاقتا جۇرەككە ۇيالاعان تاربيە مەن ساناعا سىڭگەن ونەگەدەن باستاۋ الادى. ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيتىن ءبىر كورىنىس، بالا كۇنىمدە انامنىڭ اۋىلىنا بارعان ەدىم. اقمولا وبلىسىنداعى استراحان اۋىلىندا جالاڭاياق كەلە جاتقان ساتىمدە جاڭبىر جاۋدى. جاڭبىردىڭ تامشىلارى جىلى بولاتىن. التى جاستاعى بالا بولسام دا، ءۇستىمنىڭ سۋ بولعانىنا قاراماي، شاتتانىپ كەلە جاتتىم. سوندا مەن: «بۇل دەگەنىڭ – اللانىڭ نۇرى»، – دەپ كۇلىپپىن. سول ءساتتى ەسىمە الىپ، وي ەلەگىنەن وتكىزسەم، سول ءبىر جىلى جاڭبىر مەنىڭ جان دۇنيەمدەگى اللاعا دەگەن سەنىمنىڭ العاشقى ساۋلەسى ەكەن. الەمنىڭ ءار قۇبىلىسىنان جاقسىلىقتىڭ نىشانىن كورىپ، تابيعاتتىڭ ءاربىر سىيىن جۇرەكپەن قابىلداي ءبىلۋ قاجەت. ەرەسەك ادامدار كەيدە ءومىردىڭ ءمانىن ۇزاق ىزدەپ، سان ءتۇرلى ساۋالدارعا جاۋاپ تاپپاي جاتادى. ال بالا ءۇشىن ءبىر تامشى جاڭبىردىڭ ءوزى عاجايىپقا اينالۋى مۇمكىن. ومىرگە، جاراتۋشىعا دەگەن سەنىمنىڭ تەرەڭدىگى جۇرەكتىڭ تازالىعىمەن ولشەنەدى. سول كۇنى مەن جاڭبىردى جاي عانا تابيعات قۇبىلىسى رەتىندە ەمەس، جاراتقاننىڭ مەيىرىمىن سەزدىرەتىن ءبىر بەلگى رەتىندە قابىلداپپىن. مەن اللاعا دەگەن سەنىمىمدى ءومىرىمنىڭ اجىراماس بولىگى دەپ بىلەمىن. اللا ءار ءىستىڭ قيسىنىن كەلتىرەتىنىنە، ادامعا كوتەرە الاتىن سىناعىن بەرىپ، قيىندىقتىڭ ار جاعىنان ءبىر قايىردىڭ ەسىگىن اشاتىنىنا يلانامىن. بۇل – ومىردە ەشقانداي كەدەرگى بولمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە، ءومىردىڭ ءوز جولى بار، ونىڭ بۇرالاڭى دا، بەلەسى دە، ادامدى ويلاندىرىپ، شىڭدايتىن سىناقتارى دا از ەمەس. بىراق سونداي ساتتەردە ادامدى قۇلاتپاي ۇستاپ تۇراتىن ىشكى تىرەك قاجەت. مەن ءۇشىن سول تىرەك – يمان مەن ءۇمىت. نامازعا بىردەن كەلگەن جوقپىن. قانداي جاعداي بولسا دا، جاراتقانعا ىشتەي سىيىنۋدى توقتاتقان ەمەسپىن. بۇگىندە ناماز وقيمىن. مۇنى ءوزىمنىڭ رۋحاني جولىمنىڭ ءبىر ساتىسى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى يمان – تەك بەلگىلى ءبىر امالداردى ورىنداۋمەن شەكتەلەتىن ۇعىم ەمەس، ول ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىمەن، نيەتىمەن، ار-ۇياتىمەن جانە تىرشىلىككە دەگەن كوزقاراسىمەن ساباقتاسىپ جاتادى. سەنىم ادامعا جاقسىلىق جاساۋعا جىگەر بەرىپ، جاماندىقتان تىيىلۋعا شاقىرسا، ونىڭ ومىردەگى شىنايى ءمانى دە وسىندا دەپ سانايمىن. قانداي قيىندىق بولسا دا، تىعىرىقتان شىعار جولدىڭ بار ەكەنىنە سەنەمىن. كەيدە ادامنىڭ الدىنان تاۋ قۇلاعانداي كەدەرگى كەزدەسىپ، اينالانىڭ ءبارى تۇيىققا تىرەلگەندەي كورىنەدى. سونداي ساتتەردە ءۇمىتتىڭ ينەنىڭ جاسۋىنداي عانا ساڭىلاۋى قالسا دا، سول ساڭىلاۋدان جارىق تۇسەتىنىنە ءشۇبا كەلتىرمەيمىن. ومىرىمدە وسىنداي جاعدايلاردى تالاي رەت باستان وتكەردىم. شەشىمى تابىلمايتىنداي كورىنگەن ماسەلەلەردىڭ رەتتەلىپ، كوڭىلگە مەدەت بولعان ساتتەرى از بولعان جوق. ادامدار كەيدە ءوز كۇشىنە عانا سۇيەنىپ، ءبارىن باقىلاۋدا ۇستاعىسى كەلەدى. الايدا ءومىر بىزگە بارلىق نارسەنىڭ ادام ەركىنەن تىس ەكەنىن دە ۇقتىرادى. ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىنى – نيەت ەتۋ، ارەكەت جاساۋ، سابىر ساقتاۋ جانە ءۇمىتتى جوعالتپاۋ. ال ناتيجەسىن ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە، جاراتقاننىڭ جازۋىنا تاپسىرۋ – جۇرەكتى تىنىشتاندىراتىن رۋحاني ۇستانىم. اللاعا سەنۋ دەگەنىمىز – ارەكەتسىز كۇتۋ ەمەس، قيىندىققا مويىماۋ، قولىڭنان كەلگەنىن جاساۋ جانە قانداي جاعدايدا دا جاقسىلىقتان كۇدەر ۇزبەۋ.
ادامنىڭ قوعامداعى بەدەلى نەمەن ولشەنۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
ادامنىڭ قوعامداعى بەدەلى ارتىندا قالدىرعان ونەرى مەن عىلىمىنا قاراي باعالانادى. دەي تۇرعانمەن ، ادامي قاسيەتتەرىمەن دە باعالاۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە شاكىرتتەرىمەن دە ولشەنەدى. كەيبىر ونەر ادامدارىنىڭ اراسىندا شاكىرت قالدىرماعاندارى دا بار. بويىڭداعى بىلگەنىڭدى بولاشاق ۇرپاققا ۇيرەتىپ، اماناتتاۋ – وتە ۇلكەن ساۋاپتى ءىس. ماسەلەن، مەنىڭ دە تەاتر سالاسىندا قالدىرعان ازدى-كوپتى ەڭبەگىم بار. «ورىس كلاسسيكاسى قازاق ساحناسىندا: گوگولدەن بۋلگاكوۆقا دەيىن» دەگەن تاقىرىپتا جۇمىس جازىپ، قورعادىم. بۇل – قازاق تەاترىنىڭ حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان 90-جىلدارىنا دەيىنگى دامۋ كەزەڭىن، ونىڭ 70-جىلدارعا قاراي الەمدىك دراماتۋرگياعا بەت بۇرۋىن قاراستىرۋعا ارنالعان زەرتتەۋ. قازاق تەاترىن ورىس كلاسسيكاسىنسىز قاراستىرا المايمىز. سوندىقتان وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ، وزىمنەن كەيىن بەلگىلى ءبىر عىلىمي ەڭبەك قالدىرعانىما قۋانامىن.
ءوزىڭىزدى قانداي ءانشىمىن دەپ سيپاتتار ەدىڭىز؟
مەن زاماناۋي، جاڭا ۇردىستەگى اندەردى ورىندايتىن ءانشى ەمەسپىن. تىڭدارماندارىمنىڭ باسىم بولىگى 45, 50, 60, 70, ءتىپتى 80 جاستاعى ادامدار دەپ ايتۋعا بولادى. ۇلتىمىزدىڭ كلاسسيكالىق اندەرىن ورىندايمىن. قازاق اندەرى ۇلتىمىزدىڭ تابيعي بولمىسىمەن، تەرەڭ جازىلعان. شاما-شارقىم كەلگەنشە حالقىمىزدىڭ ءاۋ باستان قالىپتاسقان ونەرلىك بولمىسىن سول قالپىندا بەرۋگە تىرىسامىن. سەبەبى بۇل – ۇرپاقتان-ۇرپاققا كەلە جاتقان ءان اماناتى. ءوزىمدى بىرەۋدەن ارتىقپىن دەپ ايتقىم كەلمەيدى. دەگەنمەن ءانشىنىڭ ءۇنى، ءاندى جەتكىزۋدەگى بوياۋى مەن تەمبرى بولادى. تەمبر – اللانىڭ قالاۋىمەن بەرىلەتىن قاسيەت. كوپشىلىك مەنىڭ داۋىس تەمبرىمدى ۇناتىپ، ەرەكشە ەكەنىن ايتىپ جاتادى. ءتىپتى ءبىر كەزدەرى: «ءسىز ءان ايتىپ جاتقاندا، ادامداردى ەمدەپ جاتقانداي بولاسىز»، – دەگەندەر دە بولدى. لايىم، سولاي بولسىن!
وتكەنگە قاراپ، قانداي ءىز قالدىردىم دەي الاسىز؟
ارتىمدا تاربيەلى، اقىلدى ۇرپاق قالدىردىم دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى، اكە-شەشەمە، اناما، تۋىستارىما جانە جارىما جامان ات كەلتىرمەگەن جانمىن. دوسەكەڭنىڭ اق جاعاسىن كىرلەتپەگەن، ادال جارمىن. اكە اتىن وشىرمەي كەلە جاتقان ۇرپاقپىن. اجەلەرىمنىڭ بەرگەن تاربيەسىن جالعاستىرىپ كەلەمىن. ارينە، ونەرىم ارقىلى دا ءىز قالدىرعىم كەلەدى. راديودا، تەلەارنالار ارقىلى وزىمنەن كەيىن از دا بولسا مۇرا قالدىرىپ جاتسام، ونى ۇرپاق ىزدەپ، تىڭداپ، پايداعا اسىرىپ جاتسا نە ارمان بار؟. بالكىم، مەن ومىردەن وتكەننەن كەيىن دە اندەرىمدى ىزدەپ تىڭدايتىن جاندار بولار.
ماقتانىشپەن ايتاتىن جايت. مۋزىكاتانۋشىلار احمەت جۇبانوۆتىڭ «قارلىعاش» ءانىن مەنىڭ ورىنداۋىمدا ۇلكەن حالىقارالىق جيىندا، سيمپوزيۋمدا قازاق ءانىن ورىنداۋدىڭ ۇلگىسى رەتىندە ۇسىنعان. «قازاقتىڭ ءانىن مىنە، وسىلاي ورىنداۋ كەرەك» دەگەن پىكىر ايتىلعان ەدى. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن باعا، ءارى زور قۋانىش.
ومىردە نەنى جەك كورەسىز، نەنى كەشىرە المايسىز، قانداي نارسەگە سۇيسىنەسىز جانە نەنى قۇپتايسىز؟.
ادامداردىڭ بويىنداعى ماعان ۇنامايتىن قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – بەتىڭە جىلى سويلەپ، سىرتىڭنان باسقا ويدا ءجۇرۋ. اكەم دە، انام دا بۇل جاعىنان اشىق، تازا ادامدار ەدى. سوندىقتان مەن دە تازالىق پەن ادالدىقتى جوعارى باعالايمىن. ادامنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ تازا بولعانىنا سۇيسىنەمىن.
مەنىڭ كەشىرە المايتىن نارسەم – ساتقىندىق. ساتقىندىققا تاپ بولعان كۇننىڭ وزىندە ادام ءومىر سۇرە بەرەدى. بىراق ءبىر نارسە بار: جۇرەگىڭمەن قۇشاقتاي المايسىڭ. مەن ءۇشىن ساتقىندىقتىڭ ورنى وسىنداي. ونى كەشىرۋگە تىرىسقانمەن، بۇرىنعىداي سەنىم ارتا المايسىڭ.
مەن جالپى پىسىق، قولىنان ءىس كەلەتىن ايەلدەردى ەرەكشە قۇرمەتتەيمىن. ونەر دەگەنىمىز – تەك ساحناعا شىعىپ، كوپتىڭ قوشەمەتىنە بولەنۋ ەمەس، ول كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ ءوزى. ماسەلەن، اس ازىرلەۋ، ءۇيدى تازا ۇستاۋ، داستارقان جايۋ، قوناق كۇتۋ – مۇنىڭ ءبارى كەز كەلگەن ايەل ىستەيتىن تىرلىك دەگەنىمىزبەن وعان دا وزىندىك تالعام مەن شەبەرلىك قاجەت. ءۇي شارۋاسىن اتقارۋ ءبىر باسقا دا، ونى اقىلمەن ۇيلەستىرىپ، جاراسىمىن كەلتىرە ءبىلۋ ءبىر باسقا. مەنىڭشە، ايەلدىڭ دانالىعى مەن كورەگەندىگى وسىنداي قاراپايىم تىرلىكتەردەن اڭعارىلادى. اقىلدى ايەل تەك ءىستىڭ ورىندالۋىن عانا ويلامايدى، ونىڭ قالاي ورىندالعانىنا، اينالاسىنا قانداي اسەر قالدىراتىنىنا دا ءمان بەرەدى. ول داستارقاندى تالعاممەن جايىپ، اسىن ىقىلاسپەن ۇسىنىپ، قوناقتىڭ كوڭىل كۇيىن اڭعارىپ، ىڭعايىن تابادى. ارتىق ءسوزسىز-اق جاعدايدى باعامداپ، ءار نارسەنىڭ رەتىن كەلتىرەدى. مۇنىڭ ءبارى – ءومىردى تۇسىنۋدەن، ادامدى تاني بىلۋدەن، زەردەلىلىك پەن كورەگەندىلىكتەن تۋاتىن قاسيەت. اسقا ءدام، داستارقانعا كورىك، ۇيگە جىلىلىق، قارىم-قاتىناسقا ىزەت سىيلاي ءبىلۋ مۇنىڭ ءبارى دە ىشكى مادەنيەت پەن تالعامنىڭ بيىكتىگىنىڭ كورىنىسى. وسىنداي ايەلدەر وتباسىنىڭ بەرەكەسىمەن قۇتىن كەلتىرەدى. اينالاسىنا جىلىلىق سىيلاپ، قۇرمەتى ارتادى.
قاراگوز سۇلەيمەنوۆا — ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەيتىن، مادەنيەت پەن رۋحانياتتى جوعارى باعالايتىن جان. ونىڭ بويىنان پاراساتتىلىقتى، بىلىمدىلىكتى جانە ءوز ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى كورۋگە بولادى. ول قازاق حالقىنىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىن، سالت-ءداستۇرىن دارىپتەۋگە ەرەكشە ءمان بەرەدى.
اقبوتا باحتياروۆا