Qazaqtyŋ ruhaniiat älemınde öz qoltaŋbasyn qaldyrǧan üş alyptyŋ – jazuşy Asqar Süleimenov pen qoǧam qairatkerı, jazuşy, diplomat Altynşaş Jaǧanovanyŋ otbasynda tärbielenıp, ūlttyq öner men ädebiettıŋ qainarynan susyndap ösken Qaragöz Süleimenovanyŋ ömır joly – taǧylymy tereŋ, önegesı mol ǧūmyr. Äkesı – oi men sözdıŋ qadırın tereŋ ūǧyndyrǧan parasat iesı, anasy – qaisar mınezı men qairatkerlıgı arqyly qazaq qoǧamynda özındık orny bar tūlǧa. Osyndai ziiatkerlık ortada ösken Qaragöz Asqarqyzynyŋ balalyq şaǧy qazaqtyŋ maŋdaialdy aqyn-jazuşylary men öner qairatkerlerınıŋ ortasynda öttı. Ülkenderdıŋ äŋgımesın tyŋdap, olardyŋ ömırlık ūstanymdary men adami qasietterın boiyna sıŋırgen ol jastaiynan sözdıŋ salmaǧyn, önerdıŋ kiesın, ar men abyroidyŋ baǧasyn tüsınıp östı. Sondyqtan ata-anasynyŋ atyna kır keltırmeu, olardyŋ amanatyna adal bolu – Qaragöz Asqarqyzy üşın ömırlık ūstanymǧa ainaldy.
Alaida Qaragöz Süleimenova – ūly tūlǧalardyŋ qyzy ǧana emes, özındık öner joly, änşılık bolmysy, ǧylymi ızdenısı men ömırlık közqarasy qalyptasqan jeke tūlǧa. Qazaqtyŋ dästürlı än önerın jürekpen sezınıp, ūlttyq mūrany ūrpaqtan-ūrpaqqa jetkızudı mūrat etkendıkten sahnada da, ǧylym men ūstazdyq jolynda da özındık ız qaldyryp jür. Onyŋ ömırı – ata-anadan daryǧan parasat pen tärbienı, otbasylyq jauapkerşılıktı jäne önerge degen adaldyqty qatar alyp jürudıŋ ülgısı. El qūrmetıne bölengen jandardyŋ ortasynda ösıp, halyqtyŋ yqylasyna bölengen Qaragöz Asqarqyzymen äŋgımemızde bız onyŋ balalyq şaǧyna, ata-anasynyŋ önegesıne, öner jolyndaǧy ızdenısıne, otbasylyq qūndylyqtaryna degen közqarasyna jäne ömırden tüigen tereŋ oilaryna üŋıldık.
Qazaq ädebietınıŋ körnektı tūlǧasy, jazuşy Asqar Süleimenov aǧamyz ben jazuşy, qoǧam qairatkerı, diplomat Altynşaş Jaǧanova apaidyŋ qyzysyz. Ata - anaŋyzdyŋ abyroiy sızge bala kezıŋızden qandai jauapkerşılık jüktedı?
Ata-anamnyŋ beker adamdar emes ekenın bala kezımnen sezıne bastadym. Sebebı ol kısıler oi men pälsapaǧa jaqyn jandar edı. Üide kıtaptar men türlı taqyryptar talqylanyp, äsırese şetel ädebietındegı jazuşylardyŋ şyǧarmalary turaly jiı aitylatyn. Men olardyŋ äŋgımelerın tyŋdap, boiyma toqyp östım.Üiımızge jazuşylar men aqyndar jiı keletın. Nūrǧisa Tılendiev, Äbdıjämıl Nürpeiısov aǧalarymyzdy, keiınnen Zeinolla Serıkqaliev, Zeinolla Qabdolov, Hamit Erǧaliev, Ǧadılbek Şalahmetov, Saǧat Äşımbaev syndy tūlǧalardy öz közımmen kördım. Olardyŋ äkemdı erekşe qūrmet tūtatyny älı esımde. Al anam qazaqtyŋ ardaqty qyzdarynyŋ bırı. Ol «Qazaqstan äielderı» jurnalymen qatar, «Jaŋa film», «Novyi film» atty jurnaldardyŋ jaryqqa şyǧuyna bastamaşy bolǧan. Sol kezeŋde qazaq kino önerı turaly arnaiy jurnaldar tapşy bolǧandyqtan, osy basylymdary şyǧaruǧa mūryndyq bolyp, ūlttyq kinomatografiianyŋ damuy men nasihattaluyna, qazaq kinosynyŋ örkendeuıne ülken üles qosqan. Qazaq SSR Memlekettık kinematografiia komitetınde bas redaktor qyzmetın atqarǧan tūsynda qazaq filmderınıŋ tıgısın jatqyzyp, Mäskeuge aparyp, kögıldır ekranǧa şyǧaru üşın tabandylyqpen küresıp, bar küş-jıgerın jūmsap, aiqasqanyn da bılemın. Äke-şeşemnıŋ qalyptasu joly oŋai bolǧan joq. Olardyŋ eŋbektenıp, adaldyqty tu etıp, keide öz ūstanymdaryn däleldeu üşın küresken sätterıne de kuä boldym. Öner men ädebietke jaqyn bolǧandyqtan, menı muzykalyq mektepke berdı. Menıŋ tūlǧa bolyp qalyptasuyma ekı äjemnıŋ de yqpaly zor. Olar – naǧaşy apam Müslima men äkemnıŋ anasy Aitotym. Osy kısıler boiymdaǧy jaqsy qasietterdıŋ qalyptasuyna ekı jaqtap yqpal ettı. Äkenıŋ qany, ananyŋ sütı degennıŋ jönı bölek, ärine. Ata-anamnyŋ jai adamdar emes ekenın bala kezımnen sezındım. Sondyqtan men üşın äkemnıŋ de , anamnyŋ da atyna söz keltırmeu ärdaiym maŋyzdy boldy. Anam menı «Qyryq üiden tyiym» degen qaǧidany ūstanyp tärbieledı.
Aituly tūlǧalardyŋ qyzy bolu ömırlık ūstanymyŋyz ben mınezıŋızdıŋ qalyptasuyna qalai äser ettı?
«Sabyr tübı – sary altyn» degen maqaldyŋ mänın boiyma sıŋırdı. Qandai jaǧdai bolsa da, älıptıŋ artyn baǧu, sabyr saqtap, auyrtpalyqqa töze bılu, qajet kezde köne bılu sekıldı qasietter boiymda osylai qalyptasty.
Ata-anaŋyzdyŋ qai qasietterı boiyŋyzǧa sıŋdı?
Ata-anama qarap, jauapkerşılıktı sezınudı üirendım. Eŋ aldymen adal bolu, köŋıldıŋ taza, jürektıŋ aşyq boluy, adamnyŋ kökıregınde täkäpparlyqtyŋ bolmau kerektıgın tüsınıp östım. Osyndai qasietterdı boiǧa sıŋırudıŋ maŋyzyn, al terıs qylyqtardyŋ künä ekenın ata-anamnyŋ önegesınen kördım. Olardyŋ boiyndaǧy jaqsy qasietterı maǧan qan arqyly da berılgen şyǧar. Ekınşı jaǧynan, adam özın-özı tärbieleuı kerek. Ömırge pälsapalyq tūrǧydan qarau qasietı de boiyma äkem arqyly sıŋdı. Kei kezderı köŋılım qūlazyp, mūŋaiyp qalatyn sätterım bolady. Äsırese jaŋbyr jauǧan kezde köŋılım nege ekenın bılmeimın, jabyrqap ketedı. Jalpy boiymda erekşe sezımtaldyq bar. Būl da äkemnen berılgen qasietterdıŋ bırı dep oilaimyn. Äkemnıŋ taǧy bır keremet qasietı – özı turaly jaǧymsyz söz aitylsa da, eşqaşan ol kısıge ökpelep, renjımeitın. Iаǧni ösekten biık tūratyn. Sol qasiet menıŋ de boiymda bar. Keide bır närsenı esti sala, bırden aityp qaluym mümkın. Bıraq keiınnen keŋdık tanytyp, bärıne tüsınıstıkpen qarauǧa, keşıruge tyrysamyn. Bıreudıŋ soŋyna tüsıp, «ol sondai eken, mūny bylai ısteu kerek, olai ısteu kerek» dep ükım aitatyn pendeşılıgım joq. Bärıne Alla kuä dep, qoia salamyn. Al anamnan bır ıstı aiaǧyna deiın jetkızudı, ony rettep, baqylaudy, belgılı bır deŋgeige köterudı üirendım. Tabandylyq, ūqyptylyq, jan-jaqty baǧdarlai bılu, ıske tiianaqtylyq syndy qasietter anamnan darydy. Qajet jerınde batyldyq tanytyp, şyndyqty aitudy da üirendım.
Tanymal, bedeldı, el yqylasyna bölengen tūlǧanyŋ jary boludyŋ özındık jauapkerşılıgı bary anyq. Dese de aǧanyŋ abyroiyn saqtai otyryp, öz bolmysyŋyzdy joǧaltpau qanşalyqty qiyn boldy?
Tanymal tūlǧanyŋ jary bolu oŋai emes. Eŋ aldymen, oǧan qyzmet ete bılu kerek. Onyŋ mınezın, erkelıgın kötere bılu qajet. Äitpese mūndai adamdarmen bırge ömır süru oŋaiǧa soqpaidy. Öner adamdarynyŋ bolmysy köbıne osyndai. Uaqyt öte kele ömır adamnyŋ özın tärbieleidı, üiretedı, ileidı. Sebebı äiel zaty üşın basty qūndylyqtardyŋ bırı – otbasynyŋ berekesın saqtau, şaŋyraqty şaiqaltpau. Sondyqtan otbasynda erkelık te, mınez de bolady. Keide külıp otyryp: Bızde keide janartau atqylaidy, keide jer sılkınedı, keide Qaldan Seren, keide Qūnanbai bolyp şyǧa kelemız. Al keide «Bandyny quǧan Hamit» filmındegı Hamittei küi keşemız – deimın. Şynynda da, solai. «Er azamattyŋ köŋılı künıne jetı ret jetımsırep, segız ret semıredı» degen söz bar. Sol sebeptı onyŋ köŋıl küiın tüsınıp, yŋǧaiyna jyǧyla bılu kerek. Olai bolmaǧan jaǧdaida, onymen bırge ömır süru qiyn.
Qandai jarsyz?
Äiel adamnyŋ özıne tiesılı mındetterı bar. Üige keletın qonaqty kütu, er azamatyŋ aşuly bolsa qarsy söilemeu, sözge kelmei, keide ündemei qalu, mäselenıŋ tıgısın jatqyzu, asyn aldyna qoiu, kiımınıŋ ünemı ütıkteulı boluyna män beru – mūnyŋ bärı äiel adamnyŋ moinyndaǧy jauapkerşılıkterdıŋ bırı. Aǧaiyn-tuyspen aralasu da halqymyz üşın özındık pälsapasy bar ülken qūndylyq.
Ata-anaŋyzdyŋ abyroiymen jūbaiyŋyzdyŋ tanymaldyǧy sızge jol aşty ma, älde eldıŋ senımın aqtap, öz ornyŋyzdy däleldeuge köbırek küş saluǧa tura keldı me?
Önerım ärdaiym ıştei özımmen bırge, jüregımde boldy. Ūzaq jyldar boiy armandaǧanym – aitatyn änderımnıŋ ärqaisysy jüregımmen, oiymmen, jan düniemmen astasyp jatsa degen tılek edı. Kei kezderı änderımdı oryndaǧan sätterde jan düniem tazarǧandai küi keşetınmın. Halqymyzdyŋ änderı öte tereŋ. Är ännıŋ özıne tän tarihy, taǧdyry men tereŋ maǧynasy bar. Än arqyly adamnyŋ jan düniesı aşylyp, jürektegı sezım syrtqa şyǧady. Men üşın än aitu – jai ǧana öner körsetu emes, jürekpen sezınu, oimen ūǧynu jäne jan dünieŋmen ündesu. Qazaq änderınde kompozitorlardyŋ mūŋy men zary, mahabbaty men armany jatyr. Är şyǧarmadan olardyŋ jan düniesın, ömırge degen közqarasyn sezınuge bolady. Küieuımnıŋ tılın tabuǧa tyrysyp, otbasylyq mındetterımdı atqara jürıp, öz jūmysymdy da şet qaldyrmai, eŋbekterımdı qorǧadym. «Ädebiet jäne öner institutynda» akademiktermen dastarhandas bolyp, otyz jyldai aralas-qūralas jürdık. Olardyŋ qatarynda Zäki Ahmetov, Zeinolla Qabdolov siiaqty tūlǧalar boldy. Būl kısıler menıŋ ata-anamdy keremet qūrmetteitın. Mäselen, Hamit Erǧaliev aǧamyzdyŋ üige kelgenı esımde. Boişaŋ, şaşy qalyŋ, appaq öŋdı, qolyna taiaq ūstaǧan qalpynda üige kelıp, äkemmen «sız» dep söilesetın. Ǧadılbek Şalahmetov pen Saǧat Äşımbaev aǧalarymyzdyŋ da äkemnıŋ aldynda imenıp, erekşe qūrmet körsetıp, qoştasyp ketkenderın kördım. Ol kezde men älı jas edım. Sol uaqyttardaǧy talai dünienıŋ qadırın bügıngı künı tüsınıp otyrmyn. Bız adal dostyqtyŋ qandai bolatynyn körıp östık. Töken İbragimov, Zeinolla Serıkqaliev, Gerold Belger syndy azamattar äkemdı erekşe qūrmetteitın. Äkem degende ışken asyn jerge qoiyp, onyŋ janynan tabyluǧa daiyn tūratyn. Äkemnıŋ bükıl pälsapasyn, keide bırden tüsınbese de, ūǧynuǧa tyrysatyn. Öitkenı olar äkemnıŋ älemdık deŋgeidegı tūlǧa ekenın tüsıngen jandar edı.
Prezident orkestrınde jūmys ıstedım. Ūzaq jyldardan berı «Sazgen sazy» etnografiialyq ansamblımen şyǧarmaşylyq bailanystamyn. Ansambldıŋ negızın qalaǧan Ǧabiden Tūiaqaevtyŋ tälım-tärbiesın körıp, mektebınen ötken Baǧdat Tılegenov, Marat Jalbyrov, Yqylas Nūrǧaliev syndy önerpazdar ūjymnyŋ qalyptasuy men şyǧarmaşylyq damuyna öz ülesterın qosty. Olar ansambldıŋ alǧaşqy qadamynan bastap bügınge deiın ūjymnyŋ ırgesın bekemdep, şyǧarmaşylyq dästürın saqtap, abyroiyn asqaqtatyp kele jatqan azamattar. Önerge degen adaldyǧy men ūlttyq mūraǧa degen qūrmetınıŋ arqasynda ansambldıŋ damuyna ölşeusız üles qosyp, el igılıgıne qyzmet etıp keledı. Bügınde «Sazgen sazy» etnografiialyq ansamblı ūlttyq muzykalyq mūramyzdy därıptep, halqymyzdyŋ dästürlı önerın älemge tanytyp jürgen elımızdegı aldyŋǧy qatarly, özındık qoltaŋbasy qalyptasqan bıregei ansambldıŋ bırı. Önerge degen adal süiıspenşılık qana ūlttyŋ ruhani qazynasyn ūrpaqtan-ūrpaqqa jetkızıp, onyŋ ömırşeŋdıgın qamtamasyz etedı. Būdan bölek, «Qazaqstan äielderı» jurnalynda jūmys ıstedım, T. Jürgenov atyndaǧy öner akademiiasynda sabaq berdım. Keiın telearna salasy da menı qyzyqtyrdy. Sebebı būl da özıŋdı tanytudyŋ, qabıletıŋdı körsetudıŋ bır joly edı. Televiziianyŋ özı – bölek älem, özındık talaby men jauapkerşılıgı bar ülken öner. Efirge kelgen qonaqty söilete bılu, onyŋ ışkı oiyn aşyp, körermenge äserlı äŋgıme ūsyna alu – jürgızuşınıŋ şeberlıgıne bailanysty. Keide bır auyz oryndy sūraqtyŋ özı adamnyŋ jan düniesın aşyp, tūtas bır taǧylymdy äŋgımenıŋ arqauyna ainaluy mümkın. Sonymen qatar öz oiyŋdy salmaqtap jetkızıp, är sözıŋe jauap bere bıluıŋ kerek. Öitkenı senıŋ aldyŋda otyrǧan qonaqpen ǧana emes, ekrannyŋ arǧy jaǧynda otyrǧan myŋdaǧan körermenmen de tıldesıp otyrǧanyŋdy ūmytpau qajet. Tıkelei efirde är sözdıŋ salmaǧy bar, är qimyldyŋ mänı bar. Sondyqtan jürgızuşıden bılım men bılıktılıkten bölek, qyraǧylyq, sabyr, sezımtaldyq jäne adamdy tüsıne bılu qasietı talap etıledı. Menıŋşe, naǧyz jürgızuşı körermenge jai ǧana aqparat berıp qoimai, onyŋ köŋılıne oi salyp, jüregıne jylu ūialata bıluı kerek. Al mūnyŋ bärı ülken täjıribenı, ızdenıstı jäne öz ısıŋe degen şynaiy süiıspenşılıktı qajet etedı.Osy jūmystarymmen qatar änşılık önerımdı ūmytqan emespın. Kezınde Şämşı Qaldaiaqov atyndaǧy konkursta, «Şabyt» festivalınde laureat atandym. Mūnyŋ bärı men üşın älı künge deiın ystyq estelıkter. Joldasym menıŋ änşılık önerımdı jaqsy tüsındı. Ol kısınıŋ özı de öner adamy bolǧandyqtan, qabılettımdı baǧalai bıldı. Bastapqyda änşılıgıme asa qatty qoldau körsetpegenımen, uaqyt öte kele änşılık önerdıŋ menı ıştei mazalap, oilandyryp, tolǧandyratynyn tüsıngen jandardyŋ bırı boldy. Änşı bolu üşın de qomaqty qarajat qajet ekenın eskeru kerek.
24 qazan künı Almaty qalasyndaǧy Respublika saraiynda ötken jeke şyǧarmaşylyq konsertıŋızdı «Qaragöz-Aiym» dep atapsyz. Būl — azan şaqyryp qoiǧan atyŋyz ba, älde öner jolynda ielengen esımıŋız be? Osy ataudyŋ män-maǧynasyna toqtalyp ötseŋız.
Äkem men on bes jasymda: «Senıŋ atyŋ — Qaragöz-Aiym», – dep edı. Sol kezde «qara» sözınıŋ astarynda qandai tereŋ maǧyna jatqanyn äkemnıŋ özı tüsındırıp bergen bolatyn. Jas bolǧan soŋ, onyŋ är sözınıŋ baiybyna tolyq bara qoimappyn. Keide oilaimyn: äkem özınıŋ būl dünieden erte ozatynyn sezdı me eken? Älde maǧan ömır boiy serık bolatyn bır amanatyn osylaişa jetkızdı me eken? Ony endı bılu mümkın emes. Äkem men jiyrma tört jasqa kelgende dünieden ozdy. Bıraq äkemnıŋ sol sözı men üşın uaqyt ötken saiyn tereŋdei tüsetın ruhani mūraǧa ainaldy. Qazaqtyŋ tanymynda «qara» sözı jai ǧana tüstı bıldırmeidı. Onyŋ astarynda tūtas bır halyqtyŋ bolmysy, ömırlık filosofiiasy, tamyry men tını jatyr. Mäselen, qara jer – tırşılıktıŋ besıgı, qara şaŋyraq – ūrpaqtyŋ panasy, qara halyq – ūlttyŋ jüregı, qara bala – degen sözdıŋ özınde halyqtyŋ töl perzentı, eldıŋ öz balasy degen ūǧym bar. Qarapaiym körınetın osy sözderdıŋ özınen halqymyzdyŋ düniege degen közqarasyn, ömırdı tanu tereŋdıgın aŋǧaruǧa bolady. Qazaq üşın qasiettı ūǧymdardyŋ köbınıŋ qara sözımen tırkesuı de tegın emes. Öitkenı halyqtyŋ tamyry tereŋde, al sol tamyrdy ūstap tūrǧan qūndylyqtar közge körınbegenımen, ömırdıŋ özın ūstap tūrady. Bügınde «Qaragöz-Aiym» degen esımge oi jügırtken saiyn, äkemnıŋ maǧan jai ǧana at qoimaǧanyn, esımımde qazaqy bolmys, ūlttyq tanym, äkelık meiırım men ülken jauapkerşılık jatqandai körınedı. Sondyqtan «Qaragöz-Aiym» men üşın jai ǧana sahnalyq atau emes. Ol – äkemnen qalǧan amanat, ūlttyq bolmysyma bastaityn jol, jüregımdegı saǧynyş pen maqtanyştyŋ toǧysqan tūsy.
Äigılı tūlǧalardyŋ jaqyndaryna qoiylatyn talap ta, qoǧamnyŋ olardan küterı de bölek. Sız üşın osy jauapkerşılıktıŋ eŋ auyr tūsy qandai?
Tanymal tūlǧalarǧa bır-bırınıŋ qoiatyn talaby, qoǧamnyŋ olarǧa artatyn ümıtı bar. Būl bır jaǧynan dūrys körıngenımen, ekınşı jaǧynan, oilanatyn tūstary da az emes. Nege deseŋız, ömır öz aǧymymen jürıp jatady. Är adamnyŋ öz oiy, ışkı tolǧanysy, jeke basy men otbasyna qatysty mäselelerı bolady. Sondyqtan qoǧamnyŋ talap qoiuy men belgılı bır nätijenı kütuı bır basqa da, adamnyŋ kündelıktı tırşılıgı men mümkındıkterı bır basqa. Küibeŋ tırşılık adamnyŋ uaqytyn da, küş-quatyn da alady. Ömırdıŋ san-salaly mındetterı men uaqyttyŋ zymyrap ötuı arasynda barlyq mäselenı ysyryp qoiyp, eşqandai qiyndyqsyz ömır süru mümkın emes. Keide bız osyny eskere bermeimız de, özgelerden ünemı bır närse kütemız.Osy oraida aitaiyn degenım – mındettı türde belgılı bır tūlǧa boludy ömırdegı basty ūstanymǧa ainaldyrmau kerek. Eŋ aldymen jaqsy adam bolu qajet. Men üşın eŋ ülken qasiet – osy. Myqty ǧalym bol, myqty muzykant bol, qandai salada jürseŋ de, öz ısıŋnıŋ şeberı atan. Bıraq ışkı jan dünieŋ soǧan sai bolmasa, onyŋ bärı beker. Bügıngı qoǧamda adamdar bır-bırınen qalmauǧa, özgenıŋ jetıstıgımen bäsekelesuge tyrysady. Alaida adamnyŋ şynaiy baǧasy ataq-abyroiymen ǧana ölşenbeidı. Eŋ bastysy – adamdyq qasiettı joǧaltpau, ainalaŋa qūrmetpen qarau jäne ar-ūjdandy biık ūstau.
Eŋbegıŋız üşın berılgen qandai baǧa nemese marapat sız üşın erekşe qymbat?
Men üşın erekşe ystyq ärı ülken äser qaldyrǧan marapat – Qazaqstan Respublikasynyŋ eŋbek sıŋırgen qairatkerı ataǧyn alǧan sätım.
Qyzmetıŋızde qandai qaǧidalardy basşylyqqa alasyz?
Qyzmetımde ūstanatyn basty qaǧidalarymnyŋ bırı – kez kelgen tüitkıldı şeşu üşın mäselenıŋ män-jaiyna jan-jaqty üŋılıp, onyŋ şeşu joldaryn anyqtau. Öitkenı kez kelgen mäselenı şeşudıŋ ūzaq ta, qysqa da joly bar. Men şamam kelgenşe onyŋ töte jolyn tauyp, oŋtaily nätijege qol jetkızuge tyrysamyn. Ol üşın bar qabıletım men täjıribemdı paidalanamyn. Keide sözımmen, keide ıs-äreketımmen, keide öz ornym men mümkındıgımdı paidalanyp, ıstıŋ alǧa basuyna yqpal etemın. Eŋ bastysy, sol jūmysty oidaǧydai atqara alatyn adamǧa mäselenıŋ mänın tüsındırıp, dūrys jetkıze bılu kerek dep oilaimyn. Dauys köterıp, bıreuge dıŋkıldep, eşteŋe däleldei almaisyŋ. Jaǧdaidyŋ mänısın tüsındırıp, onyŋ arǧy jaǧynda ne jatqanyn sol adamnyŋ jüregıne jetkıze bılu kerek. Köp jaǧdaida mäselenı şeşetın – adami faktor. Sondyqtan men jannyŋ adami bolmysyna erekşe män beremın.
Boiyŋyzdaǧy eŋ jaqsy qasiet dep qaisysyn aitar edıŋız?
Menıŋ jaqsy qasietterımnıŋ bırı – aŋqyldaq köŋılım men aşyq jüregım. Būl – menıŋ tabiǧatym. Köpşılık osy mınezıme taŋǧalyp jatady. Qazır bıreumen sözge kelıp qalsaq ta, erteŋıne älgı adam aldyma kelıp: «Qalaisyz?» – dep söilesse, men oǧan ökpemdı saqtap, sausaǧymdy bügıp otyrmaimyn. «Pende ǧoi, ondai-ondai bolady», – dep, ärı qarai äŋgımemızdı jalǧastyra beremın. Jüregımnıŋ aşyqtyǧy degen – osy. Keide tanystarym men tuystarym: «Nege sen osyndaisyŋ?» – dep renjıp jatady. Bıraq men basqaşa bola almaimyn. Būl da ata-anamnan daryǧan qasietterdıŋ bırı. İä, men öte qaiyrymdy adammyn.
Qiyn sätterde sızge küş beretın ne nemese kım?
Menıŋ Allaǧa degen senımım bala kezımnen qalyptasty. Alty jasymnan bastap naǧaşy apam maǧan dūǧalar men sürelerdı üiretse, anam obal men sauaptyŋ, adaldyq pen aramdyqtyŋ, jaqsylyq pen jamandyqtyŋ arajıgın ajyratudy tüsındırdı. Al äkemnıŋ anasy arqyly er men äieldıŋ arasyndaǧy syilastyqtyŋ, er azamatqa degen qūrmettıŋ mänın ūǧyndym. Osylaişa, otbasymnyŋ tälım-tärbiesı menıŋ dünietanymymnyŋ qalyptasuyna, adamgerşılık ūstanymdarymnyŋ beki tüsuıne yqpal ettı. Öitkenı adam boiyndaǧy ruhani qūndylyqtar bır künde paida bolmaidy. Olar balalyq şaqta jürekke ūialaǧan tärbie men sanaǧa sıŋgen önegeden bastau alady. Älı künge deiın esımnen ketpeitın bır körınıs, bala künımde anamnyŋ auylyna barǧan edım. Aqmola oblysyndaǧy Astrahan auylynda jalaŋaiaq kele jatqan sätımde jaŋbyr jaudy. Jaŋbyrdyŋ tamşylary jyly bolatyn. Alty jastaǧy bala bolsam da, üstımnıŋ su bolǧanyna qaramai, şattanyp kele jattym. Sonda men: «Būl degenıŋ – Allanyŋ nūry», – dep külıppın. Sol sättı esıme alyp, oi elegınen ötkızsem, sol bır jyly jaŋbyr menıŋ jan düniemdegı Allaǧa degen senımnıŋ alǧaşqy säulesı eken. Älemnıŋ är qūbylysynan jaqsylyqtyŋ nyşanyn körıp, tabiǧattyŋ ärbır syiyn jürekpen qabyldai bılu qajet. Eresek adamdar keide ömırdıŋ mänın ūzaq ızdep, san türlı saualdarǧa jauap tappai jatady. Al bala üşın bır tamşy jaŋbyrdyŋ özı ǧajaiypqa ainaluy mümkın. Ömırge, Jaratuşyǧa degen senımnıŋ tereŋdıgı jürektıŋ tazalyǧymen ölşenedı. Sol künı men jaŋbyrdy jai ǧana tabiǧat qūbylysy retınde emes, Jaratqannyŋ meiırımın sezdıretın bır belgı retınde qabyldappyn. Men Allaǧa degen senımımdı ömırımnıŋ ajyramas bölıgı dep bılemın. Alla är ıstıŋ qisynyn keltıretınıne, adamǧa kötere alatyn synaǧyn berıp, qiyndyqtyŋ ar jaǧynan bır qaiyrdyŋ esıgın aşatynyna ilanamyn. Būl – ömırde eşqandai kedergı bolmaidy degen söz emes. Kerısınşe, ömırdıŋ öz joly bar, onyŋ būralaŋy da, belesı de, adamdy oilandyryp, şyŋdaityn synaqtary da az emes. Bıraq sondai sätterde adamdy qūlatpai ūstap tūratyn ışkı tırek qajet. Men üşın sol tırek – iman men ümıt. Namazǧa bırden kelgen joqpyn. Qandai jaǧdai bolsa da, Jaratqanǧa ıştei syiynudy toqtatqan emespın. Bügınde namaz oqimyn. Mūny özımnıŋ ruhani jolymnyŋ bır satysy dep oilaimyn. Öitkenı iman – tek belgılı bır amaldardy oryndaumen şekteletın ūǧym emes, ol adamnyŋ ışkı düniesımen, nietımen, ar-ūiatymen jäne tırşılıkke degen közqarasymen sabaqtasyp jatady. Senım adamǧa jaqsylyq jasauǧa jıger berıp, jamandyqtan tyiyluǧa şaqyrsa, onyŋ ömırdegı şynaiy mänı de osynda dep sanaimyn. Qandai qiyndyq bolsa da, tyǧyryqtan şyǧar joldyŋ bar ekenıne senemın. Keide adamnyŋ aldynan tau qūlaǧandai kedergı kezdesıp, ainalanyŋ bärı tūiyqqa tırelgendei körınedı. Sondai sätterde ümıttıŋ inenıŋ jasuyndai ǧana saŋylauy qalsa da, sol saŋylaudan jaryq tüsetınıne şübä keltırmeimın. Ömırımde osyndai jaǧdailardy talai ret bastan ötkerdım. Şeşımı tabylmaityndai körıngen mäselelerdıŋ rettelıp, köŋılge medet bolǧan sätterı az bolǧan joq. Adamdar keide öz küşıne ǧana süienıp, bärın baqylauda ūstaǧysy keledı. Alaida ömır bızge barlyq närsenıŋ adam erkınen tys ekenın de ūqtyrady. Bızdıŋ qolymyzdan keletını – niet etu, äreket jasau, sabyr saqtau jäne ümıttı joǧaltpau. Al nätijesın uaqyttyŋ enşısıne, Jaratqannyŋ jazuyna tapsyru – jürektı tynyştandyratyn ruhani ūstanym. Allaǧa senu degenımız – äreketsız kütu emes, qiyndyqqa moiymau, qolyŋnan kelgenın jasau jäne qandai jaǧdaida da jaqsylyqtan küder üzbeu.
Adamnyŋ qoǧamdaǧy bedelı nemen ölşenuı kerek dep oilaisyz?
Adamnyŋ qoǧamdaǧy bedelı artynda qaldyrǧan önerı men ǧylymyna qarai baǧalanady. Dei tūrǧanmen , adami qasietterımen de baǧalau kerek. Sonymen bırge şäkırtterımen de ölşenedı. Keibır öner adamdarynyŋ arasynda şäkırt qaldyrmaǧandary da bar. Boiyŋdaǧy bılgenıŋdı bolaşaq ūrpaqqa üiretıp, amanattau – öte ülken sauapty ıs. Mäselen, menıŋ de teatr salasynda qaldyrǧan azdy-köptı eŋbegım bar. «Orys klassikasy qazaq sahnasynda: Gogolden Bulgakovqa deiın» degen taqyrypta jūmys jazyp, qorǧadym. Būl – qazaq teatrynyŋ HH ǧasyrdyŋ 30-jyldarynan 90-jyldaryna deiıngı damu kezeŋın, onyŋ 70-jyldarǧa qarai älemdık dramaturgiiaǧa bet būruyn qarastyruǧa arnalǧan zertteu. Qazaq teatryn orys klassikasynsyz qarastyra almaimyz. Sondyqtan osy taqyrypty zerttep, özımnen keiın belgılı bır ǧylymi eŋbek qaldyrǧanyma quanamyn.
Özıŋızdı qandai änşımın dep sipattar edıŋız?
Men zamanaui, jaŋa ürdıstegı änderdı oryndaityn änşı emespın. Tyŋdarmandarymnyŋ basym bölıgı 45, 50, 60, 70, tıptı 80 jastaǧy adamdar dep aituǧa bolady. Ūltymyzdyŋ klassikalyq änderın oryndaimyn. Qazaq änderı ūltymyzdyŋ tabiǧi bolmysymen, tereŋ jazylǧan. Şama-şarqym kelgenşe halqymyzdyŋ äu bastan qalyptasqan önerlık bolmysyn sol qalpynda beruge tyrysamyn. Sebebı būl – ūrpaqtan-ūrpaqqa kele jatqan än amanaty. Özımdı bıreuden artyqpyn dep aitqym kelmeidı. Degenmen änşınıŋ ünı, ändı jetkızudegı boiauy men tembrı bolady. Tembr – Allanyŋ qalauymen berıletın qasiet. Köpşılık menıŋ dauys tembrımdı ūnatyp, erekşe ekenın aityp jatady. Tıptı bır kezderı: «Sız än aityp jatqanda, adamdardy emdep jatqandai bolasyz», – degender de boldy. Laiym, solai bolsyn!
Ötkenge qarap, qandai ız qaldyrdym dei alasyz?
Artymda tärbielı, aqyldy ūrpaq qaldyrdym dep oilaimyn. Eŋ bastysy, äke-şeşeme, anama, tuystaryma jäne jaryma jaman at keltırmegen janmyn. Dosekeŋnıŋ aq jaǧasyn kırletpegen, adal jarmyn. Äke atyn öşırmei kele jatqan ūrpaqpyn. Äjelerımnıŋ bergen tärbiesın jalǧastyryp kelemın. Ärine, önerım arqyly da ız qaldyrǧym keledı. Radioda, telearnalar arqyly özımnen keiın az da bolsa mūra qaldyryp jatsam, ony ūrpaq ızdep, tyŋdap, paidaǧa asyryp jatsa ne arman bar?. Bälkım, men ömırden ötkennen keiın de änderımdı ızdep tyŋdaityn jandar bolar.
Maqtanyşpen aitatyn jait. Muzykatanuşylar Ahmet Jūbanovtyŋ «Qarlyǧaş» änın menıŋ oryndauymda ülken halyqaralyq jiynda, simpoziumda qazaq änın oryndaudyŋ ülgısı retınde ūsynǧan. «Qazaqtyŋ änın mıne, osylai oryndau kerek» degen pıkır aitylǧan edı. Būl men üşın ülken baǧa, ärı zor quanyş.
Ömırde nenı jek köresız, nenı keşıre almaisyz, qandai närsege süisınesız jäne nenı qūptaisyz?.
Adamdardyŋ boiyndaǧy maǧan ūnamaityn qasietterınıŋ bırı – betıŋe jyly söilep, syrtyŋnan basqa oida jüru. Äkem de, anam da būl jaǧynan aşyq, taza adamdar edı. Sondyqtan men de tazalyq pen adaldyqty joǧary baǧalaimyn. Adamnyŋ jan düniesınıŋ taza bolǧanyna süisınemın.
Menıŋ keşıre almaityn närsem – satqyndyq. Satqyndyqqa tap bolǧan künnıŋ özınde adam ömır süre beredı. Bıraq bır närse bar: jüregıŋmen qūşaqtai almaisyŋ. Men üşın satqyndyqtyŋ orny osyndai. Ony keşıruge tyrysqanmen, būrynǧydai senım arta almaisyŋ.
Men jalpy pysyq, qolynan ıs keletın äielderdı erekşe qūrmetteimın. Öner degenımız – tek sahnaǧa şyǧyp, köptıŋ qoşemetıne bölenu emes, ol kündelıktı tırşılıktıŋ özı. Mäselen, as äzırleu, üidı taza ūstau, dastarqan jaiu, qonaq kütu – mūnyŋ bärı kez kelgen äiel ısteitın tırlık degenımızben oǧan da özındık talǧam men şeberlık qajet. Üi şaruasyn atqaru bır basqa da, ony aqylmen üilestırıp, jarasymyn keltıre bılu bır basqa. Menıŋşe, äieldıŋ danalyǧy men köregendıgı osyndai qarapaiym tırlıkterden aŋǧarylady. Aqyldy äiel tek ıstıŋ oryndaluyn ǧana oilamaidy, onyŋ qalai oryndalǧanyna, ainalasyna qandai äser qaldyratynyna da män beredı. Ol dastarqandy talǧammen jaiyp, asyn yqylaspen ūsynyp, qonaqtyŋ köŋıl küiın aŋǧaryp, yŋǧaiyn tabady. Artyq sözsız-aq jaǧdaidy baǧamdap, är närsenıŋ retın keltıredı. Mūnyŋ bärı – ömırdı tüsınuden, adamdy tani bıluden, zerdelılık pen köregendılıkten tuatyn qasiet. Asqa däm, dastarqanǧa körık, üige jylylyq, qarym-qatynasqa ızet syilai bılu mūnyŋ bärı de ışkı mädeniet pen talǧamnyŋ biıktıgınıŋ körınısı. Osyndai äielder otbasynyŋ berekesımen qūtyn keltıredı. Ainalasyna jylylyq syilap, qūrmetı artady.
Qaragöz Süleimenova — ūlttyq qūndylyqtardy qūrmetteitın, mädeniet pen ruhaniiatty joǧary baǧalaityn jan. Onyŋ boiynan parasattylyqty, bılımdılıktı jäne öz ısıne degen jauapkerşılıktı köruge bolady. Ol qazaq halqynyŋ tılı men ädebietın, salt-dästürın därıpteuge erekşe män beredı.
Aqbota Bahtiiarova