Jalpy «Naǧanai Bek» qoǧamdyq qorynyŋ alǧaşqy töraǧa orynbasary retınde, Naǧanai Bektıŋ 730 jyldyǧyna orai tarihtan jäne atqarylǧan jūmystar boiynşa estelık jazudy jön kördım.
Tarihymyzdy ūrpaqqa därıptep, maqtanyş sezımın tudyratyn, ruhy qozatyn ülken şaralar jürgızu öte maŋyzdy .Tarihsyz halyq jetım, memleketımız älsız.Tarihymyz turaly, Memleketımızdıŋ özı , Prezidentımızden bastap ūlttyq ideologiia retınde paidalanudy ūsynyp otyr. Sonyŋ bır aiǧaǧy Joşyhan qūrǧan «Altyn orda» memleketınıŋ zaŋdy mūragerımız deuı , halyqaralyq konferensiia ūiymdastyryluy dälel . Al, sol «Altyn orda» Memleketı Joşy Ūlysynan berı qarai ūly tarihi tūlǧalardy zerttep Qazaqstannyŋ är oblys ortalyqtarynda este qalarlyqtai jaǧa jailar, tarihi muzeiler aşu, köşe attaryn beru, ülken belgıler qoiu arqyly ūrpaqqa därıpteu qajet dep oilaimyn. Bız būl salany «Jelkıldek batyr», «Perzent paryzy» Qoǧamdyq qor töraǧasy retınde tarihi tūlǧalardy jryqqa şyǧaru öz mındetımız dep sezınıp, «Altyn orda» hany bolǧan Özbek han kezeŋınen erterek bastap kettık. Ärine tarihty zertteu tarihşylardyŋ jūmysy. Ol jūmysty jazuşy-zertteuşı Jarylqap Beisenbaiūly aǧamyzdyŋ Özbekhan zamanyn zerttep Qazaqtyŋ ışındegı ülken bır rudyŋ halyq jadynda şejıre basy bolyp keletın Naǧanaidyŋ tarihi tūlǧa ,ömırde bolǧan Özbek hannyŋ Bekterbegı bolǧanyn däleldep berdı. Naǧanaidy 1296 jyly düniege kelgen dep joramaldaidy , sebebı 1334 jyly arab jihangezı Battuta Joşy ūlysyn aralaǧan kezde Naǧanaidyŋ qyzy , hannyŋ ekınşı hanymy bop otyrǧan Kebek begımnıŋ jasy sol şaqta jiyrmalar şamasynda edı deidı. Al ,qaitys bolǧan jylyn 1360-1361 jyldary dep esepteidı. Būl jerde Naǧanaidyŋ Özbek hanǧa qaiynatalyǧy men keiınnen Özbek hannyŋ qyzy Şekerbikenı özınıŋ Aqsopy degen balasyna alyp beruınıŋ arjaǧynda sonau jyldary Saljydydaidan Toqtai hanǧa tuǧan naǧaşylyǧynan bastalǧan ekı şaŋyraq arasyndaǧy jaqyn qūdandalyq ürdıstıŋ ärı qarai süiek jaŋǧyrtu dästürı boiynşa sabaqtasqany aidan anyq deidı. Saljydai ol Naǧanaidyŋ atasy . Al, Naǧanaidyŋ arǧy tegı kım ? Ol qoŋyrattyŋ qai tūqymynyŋ ūrpaǧy degen saualdarǧa jauap ızder bolsaq. Onda Naǧanai Şyŋǧyshannyŋ bäibışesı Börtenıŋ tuysy ekenı, Börtenıŋ äkesı , qoŋyrat kösemı Dei noiannan taraityn ūrpaqqa jatatyny naqty jazylǧan. Qazaqstan memleketın qūraityn halyqtyŋ ışındegı eŋ ırı taipa qoŋyrattyŋ ūly tarihi tūlǧalary sol Şyŋǧyshan qūrǧan memleketten bastau alyp otyrǧanyn köremız. Iаǧni, bız sol ūly memleketterdıŋ bır bölşegımız deuge qūqyǧymyz bar. Osyǧan bailanysty, 2015 jyly Türkıstan qalasynda «Alatau batyr» eskertkışınıŋ aşylu saltanatynan keiın berılgen astyŋ soŋynda ,Naǧanai bi ūrpaqtarynyŋ basynda jürgen bedeldı azamattardy jiyp , Naǧanai bektıŋ tarihi kelbetın köteru turaly aqyldasy jūmystaryn bastap edık.Oǧan Astanadan kelgen akademik Polat Qazymbetov, jazuşy –satirik Köpen Ämırbek aǧalarymyz ,Şymkent qalasynan , Jetısai , Türkıstan qalalarynan azamattar qatysty , men Qyzylordadan arnai osy jūmystar üşın kelıp edım. Türkıstan qalasynan biznesmen ,mesenat Bazarbai Maūsabekov «Alatau batyr» eskertkışı qasynan öz jerınen Naǧanai bek parkıne 3 ga jer bölıp berıp edı. Osylaişa ūiymdastyru jūmystaryn bastadyq .Bız Naǧanaidyŋ müsının emes , islamǧa da qarsy kelmeitın Stella –Eskertkış retınde ornataiyq dep şeştık. Stelannyŋ eskizın jasaǧan Qazaqstanǧa eŋbegı sıŋgen müsınşı Tıleuberdı Binaşov aǧamyz edı. Bız būl jūmystardy jürgızu üşın är jerde köptegen kezdesuler ūiymdastyrdyq Qyzlordada , Şymkent qalasynda , Türkıstanda. Qyzylorda qalasynda jinalǧan jiynǧa Jetısai qalasynan jetı jüz şaqyrym jerden at salysa kelgen jazuşy-jurnalist Tıleuov Jolbarys , qoǧam qairatkerı, Aidarhan Ütanov, Şymketten qoǧam qairatkerı ,Parlament depudaty Şalatai Myrzahmetov,Astanadan akademik Polat Qazymbetov, jazuşy –satirik Köpen Ämırbek, qoǧam qairatkerı ,Parlament depudaty Kerım Pırımqūlov aǧalarymyz , taǧy basqada köptegen kısıler qatysyp edı. Köp ötpei bız Jetısai qalasyna bardyq Aidarhan aǧamyz restoranynda ekı jüz eludei kısı jiyp bızdı şaqyryp kütıp aldy , sol jerde «Naǧanai bek» qory qūrylyp töraǧasy Akademik Kenje Abdullaev , töraǧa orynbasary bolyp men Janarbek Orynbaev sailandym. Şymkent oblysyna «Alatau batyr» qoǧamdyq qor töraǧasy Älımhan Abjanov 3 ga jerdı zaŋdastyryp , üilestıruşı, Türkıstan qalasyna biznesmen , OQO maslihat depudaty Bazarbai Mūsabekovtı qordyŋ ūiymdastyruşysy retınde sailadyq. Osylaişa jüielı jūmysty bastap Naǧanai bek qūrylysyn jürgızudı biznesmen , mesenat Qūnanbai Şyndauletov ınımızge berdık .Sebebı, būl jıgıtter öz qarjylaryna «Alpamys batyr», «Alatau batyr», «Altyi batyr» eskertkışterın ornatqan qoǧam qairatkerlerı , el üşın qyzmet jasap jürgen azamattar edı. Kenje Abdullaev Astana qalasynda men Qyzylorda qalasynan Türkıstandaǧy qūrlys basynda jüra almaitynymyz anyq edı. Bız qarjy jaǧynan ūiymdastyru jūmystaryn jürgızdık. Men biznesmender Baiqadam Ablasanov, Qairat Boranbaev, Saparälı Takirovtan är qaisysynan bır millionnan , üş million alyp qūrlys jūmystaryn jürgızuşı Qūnanbaiǧa berıp jıberdım. Negızı jiylǧan qarjy tügeldei Qūnanbaiǧa berılıp otyrdy. Osy qarjyny jyiu jūmystary oŋai bolǧan joq ,ekı ret ot basyma eldıŋ basynda jürgen azamattardy Astana ,Jetısai, Almaty, Şymkent , Türkıstan , Qyzylorda qalalarynan qonaqqa şaqyryp ūiymdastyru jūmystaryn jürgızdık, Naǧanai bektıŋ Özbekstan memleketınde jatqan kesenesınen topyraq äkelu,zertteu jūmystaryna ǧalymdardan ekspeditsiia ūiymdastyrudy, ǧylymi zertteu jūmystary arqyly şyqqan qoŋyrattyŋ tört tomdyq kıtabyn ,qarapaiym elge tüsınıktı bolu üşın körkem ädebiet türınde qaita jazyp şyǧarudy osy otyrysta kelısıp edık. QO Maslihat depudaty Jorabek Nūrymbetov, «Qūrban ata» qoǧamdyq qor töraǧasy Ümbet Jüsıpbaev siiaqty köptegen aǧaiynnyŋ ūiytqysy bolyp jürgen azamattar atsalysyp,aǧaiyndardan , jan-jaqtan ülken qarjy jiyldy. Osylaişa Stella -eskertkış tūrǧyzdyq . Stellanyŋ tastary Almaty qalasynda qaşalyp jasaldy, tastardy sol jaqtan tasyp edık. Ol , Stella-Eskertkışınde Naǧanaidyŋ otyz balasy belgısı retınde otyz oiu salynǧan . Biıktıgı on tört metr Stellannyŋ üstıne «P" ärıpı qoŋyrat taŋbasy , üstıne qazaqtyŋ belgısı arlan qasqyr, qyran bürkıt, eŋ joǧarǧysyna şaŋyraq belgısı ornatylǧan öte keremet arhitetkturalyq eskertkış ornatyldy. 3 ga jerdı öte sapaly , arnaiy sehta öiuly temır şarbaqpen qorşalǧanyn ,oǧan elden jiylǧan öte köp qarjy jūmsalǧanyn Qūnanbai Şyndauletov ınımız aityp edı. 2017 jyly negızı ǧalymdardan qūralǧan ekspedisiia Qoǧam qairatkerı Kerım Pırımqūlov, Akademik Polat Qazymbetov, tarih ǧylymdarynyŋ doktory Jambyl Artyqbaev, tarih ǧylymdarynyŋ doktory Hazretälı Tūrsyn, Akademik Kenje Abdullaev, Jazuşy-zertteuşı Beisenbaiūly Jarylqasyn , tarih ǧylymynyŋ kandidaty Zıkriia Jandarbek Özbekstannyŋ Beruni qalasyndaǧy Şeih ABBAS Uali äuli kesenısı qasyndaǧy Naǧanai bek kesenesı üiıdısınen topraǧyn alyp kelıp edı . Naǧanai bek monumentı aşyluyna arnalǧan mädeni şara ötıp ,mitingını akademik Qūlybek Ergöbek aǧamyz jürgızdı. Naǧanai bek monumentınıŋ aşyluyna arnalǧan saltanatty şarada Parlament deputaty , qoǧam qairatkerı Şalatai Myrzahmetov , qoǧam qairatkerı Jarylqasyn Äzretbergen, qoǧam qairatkerı Qystau Ilesov, Qazaqstan halyq aqyny Äselhan Qalybekova, qoǧam qairatkerı Östemır Bektöreev qūttyqtau söz söilep , igı şaranyŋ maŋyzdylyǧyna toqtaldy. Naǧanai bek qabırınıŋ toparaǧyn Stella-eskertkışke qoiu saltanatynda ekspedisiia müşelerı ortaǧa şyǧyp söz alyp Naǧanai bek turaly maǧlūmattar berdı . Araǧa alty jarym ǧasyr uaqyt salyp ,tuǧan elıne tabystalatyn baba qabırınıŋ topyraǧyn Naǧanai bek etnoparkınıŋ qūrlysyn ūiymdastyruşylar qoǧam qairatkerı Qūnanbai Şyndauletov, «Alatau batyr» qoǧamdyq qor töraǧasy Älımhan Abjanov, «Jelkıldek batyr» qoǧamdyq qor töraǧasy men Janarbek Orynbaev , qoǧam qairatkerlerı Bazarbai Mūsabekov, Qairat Boranbaev, Asan Tūrabaev saltanatty türde qabyldap aldyq. Osylaişa ekı jaqtyŋ ökılderı Naǧanai bek qabırınıŋ topyraǧyn Stella tübıne ornalastyrdyq. Türkıstan qalasynda Iаssy meiramhanasyna Qūrban ata ūrpaǧy İkramhan bauyrymyz «Naǧanai- bek» ke arnap as berıp qūran baǧyştadyq. Jalpy ekspedisinyŋ sättı jürgızılune sebepker bolǧan Özbekstanda ülken basşylyq qyzmette bolǧan , Dünie jüzı qazaqtary qauymdastyǧynyŋ töraǧa orynbasary İbadulla Qalybekov bauyrymyzdyŋ eŋbegı zor edı. Bız aqyldasqanymyzdai Tarih ǧylymdarynyŋ doktory Hazretälı Tūrsyn bastaǧan ǧalymdardyŋ qatysuymen « Qoŋyrat tarihy men şejıresı» degen eŋbegı kıtap bolyp basylyp şyqty , demuşısı biznesmen Qūrban ata ūrpaǧy Saqtaǧan ınımız edı. Menıŋ jeke qūryltaişylyǧymdaǧy « Altyn besık Qyzylorda» media kompaniiasyna tiesılı «Tanym men Taǧylym» Respublikalyq gazette , «Älem Ekologiia Biznes» Respublikalyq jurnalyna Naǧanai bek turaly jäne köptegen tarihi tūlǧalardy kölemdı maqalalar jarialap otyrdy. Bız «Naǧanai bek» qoǧamdyq qorynyŋ alǧaşqy töraǧasy akademik Kenje Abdullaev, men töraǧa orynbasary retınde bes –alty jyl boldy, qor keŋesınıŋ tört –bes jylda töraǧa jäne orynbasary auysyp tūruy kelısımı boiynşa qyzymetımızdı ötkızdık. «Naǧanai bek» qoǧamdyq qor töraǧasy bolyp Qoǧam qairatkerı , partiia qyzmetkerı bolǧan Syzdyqov Qanjıgıt aǧamyz sailandy. Türkıstan qalasy oblys ortalyǧy bolyp «Naǧanai bek» Stella - eskertkışı tūrǧan 3 ga jerdı memleket menşıgıne aldy degendı estıp , Eldıŋ eŋbegı zaia ketpese eken , Qalaǧa körık berıp tūratyn arhitekturalyq eskertkış bolyp tūruyn ,elge qyzmet jasauyn qadaǧalap otyrsaŋyz dep ötınış aityp telefonmen habarlasyp edım. Sodan keiın, bes jyldai boldy densaulyǧyma bailanysty Astana qalasyna qonys audaryp eldegı jaŋalyqtardan qol üzıp alǧanymyz ras. Alaida , Astana qalasyndaǧy Naǧanaibek ūrpaqtary aqsaqaldar keŋesnıŋ müşesı retınde, biyl 16 jeltoqsanda Paiǧambar jasyna tolyp zeinetke şyqsaqta , älıde elge qyzmet etuden jalyqpaimyz. Joǧaryda aty atalǧan köptegen aǧalarym Köpen Ämırbek, Tıleuberdı Binaşov, Jarylqasyn Äzretbergen, Aidarhan Ütanov , Äselhan Qalybekova apamyz ömırden ozǧanyna orai jandary jännättä bolsyn dep dūǧa tıleimın . «Naǧanai bek» babamyzdyŋ ruhy bärımızdı qoldap jürsın . Naǧanai babamyz bilık qūryp jürgende islam dının memlekettık deŋgeide bekıtıp ,qoldaǧanyn tarihtan bılemız, Naǧanai babamyzdyŋ jany ferdausi jännatynan bolsyn.
«Jelkıldek batyr», «Perzent paryzy» Qoǧamdyq Qorlar töraǧasy Janarbek Aitbaiūly Orynbaev
29.10.26 j