Böltekūly Jelkıldek batyrdyŋ ömırden ozǧanyna biyl 230 jyl. Osyǧan orai , Jelkıldek batyr turaly jazylǧan kıtaptardyŋ alǧy sözderın jazudy jön kördım.
Jazuşy –jurnalist Qanybek Äbduovtyŋ 2010 jyly «ARQAS» baspasynan şyqqan Jelkıldek batyr turaly «Tarihtan tartqan taǧylym» kıtabyna bergen Akademik , filologiia ǧylymdarynyŋ doktory , Halyqaralyq Ş. Aitmatov qoǧamdyq akedemiianyŋ müşesı , Qazaq SSR –ı ǧylymynyŋ eŋbegı sıŋırgen qairatkerı , Qazaqstannyŋ eŋbek sıŋırgen mädeniet qairatkerı Rahmanqūl Berdıbaevtyŋ alǧy sözınen bastasaq.
Bız bala künımızden Jelkıldek batyr jaily estıp östık , sondai saŋylaq babalardyŋ ruhyna siynyp östık . Er mınezı , el tılegı Otanynyŋ bütın bolǧanyn qalady. Olar eldıŋ bibıt ömır keşkenın küittedı . Būl bügıngı Täuelsuz egemen elımız üşın küresken alǧaşqy atanystar men talpynystar boldy, söitıp derbes memleket qūrudyŋ ırgesın sol däuırlerden bekıte bastaǧan edık.Jelkıldek bır äulettıŋ batyry emes , Qaratau etegındegı elder men Türkıstan töŋıregınıŋ tūtastyǧy üşın jan alysyp , jan berısıken ırı sardar. Älemge äigılı Qoja Ahmet İassaui kesenesıne batyrdyŋ jerlenuı tekten –tek emes, būl tarihi oqiǧa , el bilerı men handarynyŋ ülken qūrmetı edı. Bız osyndai qazaq batyryn ūmytpai , ardaqtai beruımız kerek.(R.Berdıbaev)
Qazaqstan jurnalister odaǧynyŋ müşesı . Respublikalyq , aimaqtyq baiqaulardyŋ jüldegerı .Oblys äkımınıŋ stependianty Jazuşy –jurnalist Qanybek Äbduovtyŋ « Tarihtan tartqan taŋylym» kıtabynyŋ 56- bet.
Jelkıldek batyr Böltekūly 1723 jyly Qyzylorda oblysy , Jaŋaqorǧan audanyndaǧy Jaiylma auylynda düniege kelgen. El qorǧau jolynda talai qandy şaiqastardy basynan ötkızıp,jasy alpystan asqan şaǧynda Jelkıldek batyr Türkıstannan tuǧan auylyna bi bolyp oralady. Jelkıldek batyr 1796 jyly 73 jasynda dünieden ötedı . Süiegı Türkıstandaǧy Qoja Ahmet İassaui kesenesındegı handar men batyrlardyŋ , bilerdıŋ jambasy tigen jerge jerlengen. «Jelkıldektıŋ qazasy Türkıstanda handar keŋesın ötkızuge jinaldy. Oǧan üş jüzdıŋ belgılı bilerıde qatystyryldy. Olardyŋ şeşımı boiynşa «Jelkıldektıŋ denesı A. İassaui kesenesıne jerlenedı» dep bekıtıldı. Şeşımde Äbılmämbet pen Abylai handar tūsynda el men tuǧan jerdı qorǧauda asqan erlıgı jäne Türkıstan şahary qauıpsızdıgın saqtaudaǧy qairatkerlık qyzmetı üşın osyndai märtebege ie boldy» delıngen. (Q.Äbduov)
Qazaqstan Jazuşylar odaǧynyŋ müşesı , Qazaqstannyŋ qūrmettı jurnalisı, Qyzylorda oblysynyŋ qūrmettı qairatkerı, Jaŋaqorǧan audanynyŋ qūrmettı azamaty.Bırneşe kıtaptardyŋ avtory Adyrbek SOPYBEKOV tıŋ «Jelkıldek batyr» tarihi poema –Almaty Arna-b baspasynan 2012 jyly şyqqan kıtabynyŋ alǧy sözı.
Jelkıldek batyr –Abylai hannyŋ qol bastaǧan batyrlarynyŋ bırı bolǧan. Tarihi derekte boiynşa ,1766 jyldyŋ jazynda Qoqan hany Erdana –Bek Abylaihanǧa (1735 jyly Orta jüzdıŋ hany Sämeke ölgen soŋ ornyna sūltan Abylai han bolyp köterılgen . Äbılmämbet han bolyp eseptelıngenı men , şyn mänınde üş jüzge de Abylai han bilık jürgızgen-A.S. ) baǧynudy talap etıp elşı jıberedı. Būǧan namystanǧan Abylai han : « Erdana –Bek jaiyna jürsın!» -dep , jıbergen elşısılerın qabyldamai kerı qaitaryp jıberedı. Būǧa yzalanǧan Qoqan hany Erdana –Bek jasyryn qaraqşylar tobyn jūmsap , Qaraşyq qalasynyŋ begı , Abylaidyŋ ınıs Iskendırdı tört balasymen qosa bauyzdap öltırıp, äielın alyp ketedı. Mūndai qorlyqqa şydamaǧan Abylai han Qoqan handyǧyna şabul bastaidy . Osy joryqtyŋ bas batyry etıp Jelkıldek batyr Böltekūlyn taǧaiyndap, joryqqa attanady.
1771 jyly qalmaqtarǧa qarsy «Şaŋdy joryq» bastalady. «Şaŋdy joryq» qalmaqtardyŋ basyn jūtqan «Qandy joryqqa» ainalady. Mūnda da Jelkıldek batyr , Kökjal Baraq ,Batyr Baian, Bögenbai batyr, Sauryq, Qalbaǧai (Jelkıldek batyrdyŋ ınısı) batyrlarmen bırge ülken erlıkter jasaidy.
Aqyn Adyrbek Sopybekov «Jelkıldek batyr» atty būl tarihi poemasyn osy derekterdı negızge ala otyryp körkem kesteleidı. Oqiǧa jelısı bırınen soŋ bırı şiryǧyp ,örbıp otyrady. Joryq jolynda Abylai hannyŋ beinesı , Jelkıldek pen bırge basqa da has batyrlardyŋ erlıkterı aşyla tüsken. Jelkıldektıŋ keiın elge bi bolyp oralǧandaǧy tırlıkterı de nanymdy surettelgen .
Sondai- aq, «Jelkıldek batyr» tarihi poemasynan keiıngı kıtaptaǧy «Tarihtan tartqan taǧylym» , «Tūǧyry biık tūlǧalar» bölımderın oqyp şyqqanyŋyzda , jany jaisaŋ jandardyŋ şuaǧyna bölenıp , aqyndar aitysyna täntı bolasyz , ruhani jan dünieŋız keŋi tüsedı.
Kıtaptyŋ üilestıruşısı jäne demeuşısı «Jelkıldek batyr» qoǧamdyq qorynyŋ prezidentı Janarbek Aitbaiūly Orynbaev (A.Sopybekov)
Tarih ǧylymdarynyŋ doktory , professor Hazretälı Tūrsynnyŋ Ahmet Esırkepovtıŋ «Jelkıldek batyr» dastanyny kıtabyna jazǧan alǧy sözınen jäne «Qoŋyrattyŋ tarihy men şejresı» atty kıtap jinaǧyna «Jelkıldek batyr» turaly jazǧan maqalasynan üzındı jaza keteiın . Qazaqtyŋ on tört hanyna astana bolǧan Türkıstandaǧy Qoja Ahmet Iаssaui kesenesıne jerlengen handar men sūltandardyŋ , biler men batyrlardyŋ , datqalardyŋ esımı qatarynan oiyp tūryp oryn alǧan Jelkıldek batyr Böltekūly –tarihi tūlǧa. Jelkıldek batyr joŋǧar şapqynşylyǧynda Qoŋyrat Besata , Jamanbai rularynyŋ qolyna qolbasşylyq jasaǧan . Jamanbai rular bırlestıgınıŋ qūramyndaǧy Alti –Qyrǧyzaly , Jäni –Qaraşa, Aqbolat –Qairaq, Qylbelbeu –Qūrban, Qojamberdı , Qoŋyrsopy, Borai –Jienbet jäne Besata rular bırlestıgınıŋ Bojban, Jetımder, Saŋǧyl, Maŋǧytai rulary joŋǧar şapqynşylyǧynda ärqaisysy jeke qol şyǧarǧan.Olardyŋ arasynan äzırge aty tūlǧalanga qoimaǧan nebır batyrlar şyqqandyǧy dausyz. Türkıstan qalasynyŋ töŋıregın mekendegen Qoŋyrat taipasy Abylai hannyŋ tūraqty äskerınıŋ negızın qūraǧandyǧyn Şoqan Ualihanovtyŋ özı kuälık etedı. Demek, auyzşa tarihnama men jazba tarihtyŋ derekterı bırın-bırı tolyqtyryp tūrǧandai. Orta jüzben Kışı jüzdıŋ är türlı rularynan şyqqan qolbasşylar äskeri ıspen tūraqty ainalysty dep jazylady «Qazaqstan tarihy» köptomdyŋǧynyŋ üşınşı tomynda .Handyq bilıktıŋ qalyptasqan osy jüiesı boiynşa Abylai hannyŋ Türkıstan töŋıregınen qūrylǧan äskerınıŋ qolbasşysy därejesıne jetken Jelkıldek batyr Abylai hannyŋ «1760 jyl qyrǧyzdar dulat jäne qoŋyrat rularynyŋ qonystaryna şabul jasady . Būǧan jauap retınde Abylai äsker jinap , sol jyldyŋ tamyz aiynda talas qyrǧyzdaryn jeŋılıske ūşyrtty». Sol siiaqty Abylai hannyŋ Qazaqstannyŋ Oŋtüstık öŋırın qaitaryp alu üşın qaraqalpaqtarǧa jasaǧan joryǧynan Jelkıldek batyr bastaǧan Qoŋyrat rularynyŋ qoly asa belsendı qimyl jasaǧan. Osyndai äskeri qimyldar barysynda 1762 jyly «Ūly jüz rulary men Qoŋyrattardyŋ eskı zamandardan berı qazaqtardyŋ jerı bolyp kelgen Syr öŋırı qonystaryn ielenuıne mümkındık berdı».
Abylai hannyŋ Taşkent pen Hodjentke , odan ärı Jyzyqqa deiıngı joryǧy biynşa tabysty bolyp , Türkıstan , Sairam, Şymkent, Sozaq qalalarynyŋ qazaq handyǧyna tüpkılıktı öttı . Osy joryqta Abylai han äskerınıŋ negızgı bölıgı Orta jüzdıŋ ru – taipalarynan, sonyŋ ışınde Qoŋyrat taipasynan qūraldy. Jelkıldek batyrdyŋ Abylai hnnyŋ senımdı seregıne ainalǧany osyndai qandy köilek kiısken silastyqtan tuǧan edı.
1771 jyly küzınde Türkıstanda Abylaidy aq kiızge köterıp, han sailaǧanda Jelkıldek qoŋyrattyŋ ǧana emes , Orta jüzdıŋ yqpaldy tūlǧasy retınde ony qoldauşylardyŋ bırı boldy.
1781 jyly Abylai han qaitys bolǧan soŋ bibıt ömırge köşıp , Türkıstan-Jaŋaqorǧan atyrabynda ärtürlı deŋgeide bilık qyzmetterın atqarǧan.
Aqyn –jazuşy Jaŋaqorǧan audandyq tarihi –ölke tanu mūrajaiynyŋ direktory bolǧan Ahmet Esırkepovtıŋ «Jelkıldek batyr dastany» 2011 jyly Nūrly bine baspasynan şyqqan kıtabynyŋ alǧy sözınen üzındı.
Ärı batyr , ärı baluan Böltek babanyŋ ūldary Jelkıldek pen Boqaş egız tuǧany belgılı.Aitöre anamyz tapqan torsyqtai qos ūldaryn Böltek ata qolynan ūstap tūryp : «Bırı batyr bolsa, bırı bai bolsyn! Jelkıldegım jauǧa şabar , Boqaşym maldy jaiǧar qos qanatym bolsyn!-dep täŋırden tılek tılegen eken. Egızdıŋ syŋary Boqaştan Öten tuylsa , Ötennıŋ ūly Qaradan Jantıles ömırge keledı.Jantıles atamyz menıŋ anam Rahiia men naǧaşym Adyrbektı düniege äkelgen Balqojanyŋ äkesı bolatyn.Sonda Jelkıldek pen Boqaş menıŋ anama besınşı ata bolyp keletın.
Şejreşı Adyrbek atam Jelkıldek batyr atasy turaly ūzaq äŋgımeler aityp beruşı edı. Jetıtöbede Jelkıldek batyr bastaǧan qazaq äskerınıŋ qalmaq basqynşylaryna qarsy soǧysyp olardyŋ betın qaitarǧan qandy qyrǧyn jaily, Jelkıldek batyrdyŋ osy jerdegı «Qara batyr» atanǧan qalmaqtyŋ batyryn jekpe –jekte jeŋgenı turaly qyzyqty etıp aitatyn.Qalmaq batyrynyŋ tūlǧasy asa ırı , qara sūr adam eken,atynyŋ tüsı de qara bolǧandyqtan ba , qalmaqtar «Qara batyr» dep ataidy eken. Bas batyrynan aiyrlǧan qalmaqtar oisyrai jeŋılıp , Syr boiynan bır jolata quylǧan edı dep otyratyn , Adyrbek atam.
1992-1997 jyldary Jaŋaqorǧa audandyq tarihi –ölketanu mūrajaiynda direktorlyq qyzmet atqaryp edım . Sol kezde Qaratau öŋırı men Syr boiynan şyqqan Jelkıldek batyrdyŋ Abylai han tūsynda ömır sürgenın jäne handyq bilıktı nyǧaitu üşın Abylai han jasaǧan reformalyq özgerısterdıŋ jüzege asuyna Türkıstan aimaǧynan qūrylǧan han äskerınıŋ qolbasşysy retınde yqpal etkenı jaily derekterdı tarihi mälımetterden kezdestırdım.(A.Esırkepov)
«Jelkıldek batyr», «Perzent paryzy» Qoǧamdyq Qorlar prezidentı Janarbek Orynbaev . 16.04.26j
Foto aşyq derekközderden alyndy