Qazaq önerınıŋ tarihynda halyq jadynda än bolyp saqtalǧan taǧdyrly şyǧarmalar az emes. Solardyŋ bırı – Estaidyŋ «Qūsni-Qorlany». Būl – oryndalmai qalǧan mahabbattyŋ, qol jetpegen armannyŋ, jürekte mäŋgılıkke taŋbalanǧan sezımnıŋ änı. Estai Berkımbaiūlynyŋ Qorlanǧa degen mahabbaty uaqyt ötken saiyn än arqyly jaŋǧyryp, ūrpaqtan-ūrpaqqa jetıp keledı. Keşelerı ǧana «Alatau» dästürlı öner teatrynyŋ sahnasynda «Qorlan» qoiylymynyŋ premerasy bolyp öttı.
Amangeldı Mūqan, önertanu kandidaty, dosent, teatr synşysy:
– «Qorlan» qoiylymynyŋ premerasy jaŋaşa ülgıde sahnalandy. Spektakl avtory Serjan Zakerūly men rejisserı Aruhan Temırbekqyzynyŋ qoltaŋbalary arqyly düniege kelgen jaŋa qoiylym körermenge ūltymyzdyŋ syrly sezımın, änmen örılgen mahabbatyn jäne qyz taǧdyrynyŋ kürdelı iırımderın özınşe ūsyndy.
«Qorlan» – tarihqa köz jügırte otyryp, bügıngı körermenge de oi tastaityn spektakl. Onyŋ öz körermenın tabuy da osy özektılıgımen bailanysty. Öitkenı mahabbat pen taǧdyr, sezım men jauapkerşılık, dästür men taŋdau arasyndaǧy tartys – qai däuırde de adam balasyn tolǧandyratyn mäŋgılık taqyryp. Osy bır taǧdyrly süiıspenşılık hikaiasyn sahna tılıne köşırgen «Qorlan» spektaklı ūlttyq tarihymyzǧa, mädenietımızge jäne qazaq qyzynyŋ bolmysyna qaita üŋıluge mümkındık berdı. Qoiylymnyŋ özegınde jeke adamnyŋ sezımı men dästür talabynyŋ arasyndaǧy tartys jatyr. Qorlannyŋ taǧdyry arqyly qazaq qoǧamyndaǧy qyz balanyŋ tärbiesı, otbasy aldyndaǧy jauapkerşılıgı, jeke basynyŋ baqyty men eldık ūstanymnyŋ araqatynasy körındı. Mūndaǧy Qorlan beinesınıŋ basty erekşelıgı de osynda. Onyŋ jan düniesınde arpalys, alai-dülei sezım bolǧanymen, ol dästürden attamaidy. Baqyty men sezımın qūrban etu arqyly öşpeitın ız qaldyrdy. Bır qaraǧanda, būl – oryndalmaǧan armannyŋ tragediiasy. Al ekınşı jaǧynan, qazaq qyzyna tän tärbienıŋ, sabyrdyŋ, jauapkerşılıktıŋ körınısı.
– Äbeke, Qorlannyŋ jeke basynyŋ baqyty men el, äulet aldyndaǧy jauapkerşılıgı arasyndaǧy taŋdauy qoiylymda qanşalyqty nanymdy aşyldy dep oilaisyz?
– Qoiylymda Qorlannyŋ taǧdyry arqyly qazaqy tärbie men ūlttyq bolmys aiqyn körınedı. Būl rette Abaidyŋ bozbala kezınde ǧaşyq bola tūra, äkesı Qūnanbaidyŋ «ekı el ortasyna ot salasyŋ, ata arasy bülıneiın dep tūr, baiqa!» degen eskertuın qaperge alady. Myna qoiylymda da Abai men Qorlan taǧdyrlarynyŋ arasyndaǧydai özındık ündestık bar. Abaidyŋ sezımge berılıp, ekı eldıŋ, ekı atanyŋ arasyna syzat tüsırmeudı oilauy qazaqy tärbienıŋ, qoǧamdyq jauapkerşılıktıŋ körınısı. Qorlannyŋ taŋdauy da osy ūstanymmen sabaqtasyp jatyr.
– Spektakldıŋ dramaturgiialyq jäne muzykalyq şeşımderıne qandai baǧa berer edıŋız? Qoiylymda keiıpkerlerdıŋ ışkı sezımı men oqiǧanyŋ negızgı özegın muzyka, sahnalyq qozǧalys jäne plastika arqyly körermenge jetkıze aldy ma?
– Az ǧana uaqyttyŋ ışınde ädemı, jaqsy qoiylǧan degen oidamyz. Mūny plastikalyq, dramaturgiialyq jaǧynan da, muzykalyq jaǧynan da mūqiiat oilastyrylǧan spektakl dep bılemın. Jalpy, qoiylym materialdy aşa aldy. Kostiumdık stilder spektakldıŋ körkemdık älemın aşuǧa qyzmet etedı. Osy oraida jeŋgelerınıŋ şalbarmen jüruı, kostiumerdıŋ ideiasy, sonymen qatar Qorlannyŋ kiımı erkekşora bolyp öskenın körsetu maqsatynda ūlttyq kiımderdı zamanaui stilizasiialaǧany alǧaşqyda tosyndau körıngenımen, keiınırek keiıpkerdıŋ mınezın aşatyn özındık şeşım retınde qabyldandy. Qūsnidyŋ qazasyn beineleitın körınıs te öte äserlı şyqty. «Qorlandy» bügıngı zamanaui sahnaǧa laiyqtalǧan spektakl dep baǧalaimyn.
– Endıgı saualdy Bibıgül Orynbasarǧa – «Alatau» dästürlı öner teatrynyŋ aktrisasy, «Qorlan» premerasyndaǧy Qorlanǧa qoisaq. Bibıgül, Qorlan beinesı sızge qanşalyqty jaqyn boldy?
Bibıgül Orynbasar, aktrisa:
– Qoiylymǧa kelgen sätten-aq Qorlannyŋ bolmysynan özıme tanys mınezderdı baiqadym. Onyŋ erkekşoralyǧy, özın erkın ūstauy, erkelıgı öz tabiǧatyma öte jaqyn eken. Öitkenı men – üidıŋ kenje qyzymyn. Menen keiın ekı ınım bar. Bala künımnen solarǧa erıp, ūl balaǧa tän kiım kiıp, solarmen bırge oinap östım. Äkem de menı «qoraz qyzym» dep ataityn. Sondyqtan Qorlannyŋ osy bolmysy maǧan erekşe äser ettı. Rölge daiyndyq kezınde tarih betterıne üŋılıp, Qorlannyŋ ömırı men mınezıne qatysty derekterdı zerdeledım. Tarihi derekterde Qorlan jasyl közdı, qaratory, aŋşylyqty ūnatatyn, oiyn erkın jetkıze bıletın qyz retınde sipattalady. Alaida Estaiǧa şyn jüregımen ǧaşyq bolǧanymen, sol däuırdıŋ salty men äleumettık tärtıbıne moiynsūnuǧa mäjbür bolady. Süigenınen aiyrylyp, atastyrylǧan adamyna tūrmysqa şyǧady. Qorlannyŋ mınezın zertteu barysynda asa qiyndyq sezınbedım. Sebebı, onyŋ boiyndaǧy erkındıkke ūmtylys, erkelıgı men qaisarlyǧy maǧan jaqyn boldy. Degenmen, keiıpkerdıŋ ışkı jan düniesın sahnada jetkızu oŋai emes. Qoiylymdy daiyndau barysynda Qorlannyŋ köptegen sözderı qysqartyldy. Öitkenı bastapqy nūsqada qyz taǧdyry, äiel teŋsızdıgı, mahabbat taqyryptary söz arqyly tym köp qamtylǧan edı. Bız keibır tūstardy yqşamdap, negızgı oidy sahnalyq äreket pen keiıpkerdıŋ sezımı arqyly jetkızuge tyrystyq. Soǧan qaramastan qoiylymda salmaǧy auyr, oilantatyn özektı mäseleler qozǧalady.
– Keiıpker sezımın jan-jüregıŋızden ötkızuge tura kelgen bolar?
– Ärine, akter üşın keiıpkerdıŋ sezımın syrttai körsetu jetkılıksız. Onyŋ ışkı jan düniesın tüsınıp, basynan keşken sezımın jıtı tüisınu qajet. Qorlannyŋ süigenınen aiyrylǧandaǧy jan küizelısın, sezımı men taǧdyrynyŋ arasynda qalǧan sätterın barynşa mümkındıgınşe tereŋ sezınıp, körermenge beruge tyrystym. Estai aqyn: «Bırı apa, bırı sıŋlı Qūsni, Qorlan, ekeuı tuǧan eken bır anadan. Būrynǧy güljazira qyzdaryndai, düniege endı kelmes ondai baǧlan» – dep ah ūrmai ma! Ūstazymyz Tūŋǧyşbai Jamanqūlov bızge keiıpker bolmysyn meilınşe tereŋ tüsınuımızge baulydy. Qorlannyŋ ışkı arpalysyn, mahabbatyn, taǧdyrǧa moiynsūnǧan küiın körermenge şynaiy jetkızudı nazarda ūstadym. Keiıpkerdıŋ jan älemıne boilaǧan saiyn onyŋ är äreketınıŋ mänı de aiqyndala tüstı. «Alatau» öner teatryna kelmes būryn Jūmat Şanin atyndaǧy Şymkent qalalyq akademiialyq qazaq drama teatrynda ekı jyldai jūmys ıstedım. Onda «Qaraköz», «Tanaköz», «Aqtoqty», «Toǧjan» rölderın somdadym. Mūnda kelgen soŋ, «Temır tas», «Läilım şyraq», «Aiman-Şolpanda» Şolpandy oinadym. Är röl jüregıŋde ärtürlı oryn alady degen sözdı tüsınbeitınmın. Rasymen de är röldıŋ orny erekşe eken. Barlyq rölge özıŋdı qoiyp köresıŋ. Sonda ǧana şynaiy keiıpkerdıŋ beinesı tuady.
– Röldı somdaǧannan keiın Qorlanǧa degen közqarasyŋyz özgerdı me?
– Özgerdı. Qorlan bastapqyda erke, erkekşora, erkın mınezdı qyz retınde körınedı. Al spektakl soŋyna qarai ömırdıŋ türlı synaǧynan ötıp, sabyrly, aqyldy, sözge toqtaityn parasatty äielge ainalady. Ol taǧdyryn qabyldap, ömırdıŋ jüktegen jauapkerşılıgın moinyna alady. Süigenınen aiyrylu, armanynan bas tartu sekıldı auyr synaqtar onyŋ mınezın şyŋdai tüsedı.
– Qoiylym bıtkennen keiın de köz jasyŋyzǧa erık berdıŋız. Nege öittıŋız? Rölden şyǧa almadyŋyz ba?
– İä, qoiylym aiaqtalǧan soŋ grim bölmeme jetkenşe köz jasymdy toqtata almadym. Köp adam kelıp, jūbatuǧa tyrysqanymen, özımdı bırden qolǧa ala almadym. Öitkenı qoiylymnyŋ emosiialyq salmaǧy auyr boldy. Spektakldıŋ basy jastardyŋ äzıl-qaljyŋy men jeŋıl köŋıl-küimen bastalǧanymen, oqiǧa örbıgen saiyn onyŋ salmaǧy arta tüstı. Äsırese, Qūsnidyŋ qazasy men Qorlannyŋ öz taǧdyryn qabyldauy maǧan qatty äser ettı. Adamnan aiyrylu – öte auyr jaǧdai. Sol sebepten bolar, bıraz uaqytqa deiın köz jasymdy tyia almadym.
– Eger sol zamanda ömır sürseŋız, özıŋız dästür joly üşın süigen adamyŋyzdan bas tartar ma edıŋız?
– Maǧan eŋ auyr bolǧan taqyryp ta osy. «Men ne ıster edım?!» degen sūraq qatty tolǧantty. Mümkın, Qaraközdıŋ taǧdyryndai qaşyp keter me edım. Süigenımnen bas tartpas edım dep oilaimyn.
Qorlannyŋ atastyrylǧan jary Nūrmūhamed Estai men Qorlan arasyndaǧy sezımnıŋ baryn bılse de, oǧan bola ülken dau şyǧaryp, aşuǧa boi aldyrmai, sol zamannyŋ salt-dästürımen Qorlanǧa qūda tüsıp, jar etıp alady. Kelesı sūraqty Nūrmūhamed Äiıpūlynyŋ rölın somdaǧan «Alatau» dästürlı öner teatrynyŋ artisı Daniiar Tıleuge baǧyttaǧymyz keledı.
– Daniiar, öz adamyna özge serınıŋ än arnauyna kelısım beru – ekınıŋ bırınıŋ qolynan kelmeitın qadam. Nūrmūhamedtıŋ būl şeşımıne ne aitasyz, qalai qabyldadyŋyz?
Daniiar Tıleu, akter:
– Nūrmūhamed – jaǧymsyz keiıpker emes, märttık tanytqan Alaş janaşyry. Ol Alaşorda qairatkerlerıne qoldau körsetken, baquatty äuletten şyqqan jäne öz däuletın ūlt igılıgıne jūmsai bılgen azamat. Sahnalyq tuyndyny taldau barysynda onyŋ tūlǧalyq bolmysyn tereŋırek tanydym. Menıŋ jeke paiymdauymşa, Nūrmūhamed Estaiǧa rūqsat bermegen künnıŋ özınde, aqyn Qorlanǧa bärıbır än arnaityny haq edı. Sol sebeptı, Nūrmūhamedtıŋ tarapynan būl ülken köregendık, ärı oŋtaily qadam boldy dep esepteimın. Ol özınıŋ kelısımı arqyly būl tarihi oqiǧada azamattyq atyn qaldyrǧysy kelgen şyǧar. Mūndai batyl şeşım qabyldau ekınıŋ bırınıŋ qolynan kele bermeidı. Kez kelgen er azamat üşın özınıŋ süiıktı jaryna, öz adamyna özge bıreudıŋ än arnap şyrqaǧanyn köru sözben aityp jetkıze almaityn auyr sät. Mūndai qadamǧa baru üşın ülken jıgıttık, märttık pen ışkı keŋdık kerek. Premera künı būl oqiǧa men än maǧan būryn-soŋdy bolmaǧan erekşe äser syilady.
– Qoiylym jelısı boiynşa, Estai men Qorlannyŋ arasyndaǧy sezım turaly habar Nūrmūhamedke qalai jettı? Būl qūpiianyŋ betın aşqan kım edı?
– Qorlannyŋ jeŋgesı Baǧila. Odan habar jetken sätte, Nūrmūhamedtıŋ küş körsetuge de, ülken şu şyǧaruǧa da qauqary jetetın edı. Alaida ol sezımge boi aldyrmai, aşuyn aqylǧa jeŋdırdı jäne er azamatqa tän parasattylyqpen öz abyroiyn saqtady.
– Kez kelgen akter basty röldı somdaudy armandaityny jasyryn emes. Sızde Estai beinesın alyp şyqsam degen şyǧarmaşylyq ambisiia boldy ma?
– Estaidyŋ rölıne keler bolsaq, rejisser maǧan taŋdau bergen künnıŋ özınde men ony somdaudan bas tartar edım. Sebebı, Estai dombyranyŋ qūlaǧynda oinaǧan taza sal-serı, tuma änşı. Men ol ändı Estaidyŋ deŋgeiınde joǧary şeberlıkpen şyrqai almas edım. «Aiaz bi älıŋdı bıl, qūmyrsqa jolyŋdy bıl» degendei, mümkındıgımnıŋ şamasyn bılgendıkten, būl rölge qyzyǧuşylyq tanytpadym. Men üşın özıme senıp tapsyrylǧan keiıpkerdıŋ ışkı şyndyǧyn aşu äldeqaida maŋyzdy boldy. Bız būl ǧajaiyp mahabbat pen tektılık hikaiasyn körermenge qolymyzdan kelgenşe bere aldyq degen oidamyn.
***
Estai men Qorlannyŋ arasyndaǧy mahabbat – bır däuırdıŋ ǧana emes, adamzatqa ortaq sezımnıŋ körınısı.
Süigenıne qosyla almaǧan Qorlannyŋ taǧdyry men Estaidyŋ jüregınde qalǧan mūŋ uaqyt öte kele ūmytylǧan joq. Kerısınşe, aqynnyŋ jan tebırenısınen tuǧan än būl hikaiany halyq jadynda mäŋgılıkke qaldyrdy. «Alatau» dästürlı öner teatry «Qorlan» premerasyn sahnalai otyryp, halqymyzdyŋ tarihyna, sonyŋ ışınde mädenietımızge taǧy bır köz jügırttı der edık.
Aqbota BAHTİIаROVA
Almaty