Bırı ainalasymen tez tıl tabysady, bırı ūzaq baqylap baryp aşylady. Bırı sözben jetkızedı, endı bırı sezımın közqarasymen, qimylymen nemese ünsızdıgımen bıldıredı. Balanyŋ damuy ärtürlı boluy mümkın. Sondyqtan qoǧam üşın eŋ maŋyzdy mındetterdıŋ bırı — är balanyŋ özındık bolmysyn eskerıp, onyŋ erekşelıgın tüsınuge, qabyldauǧa jäne qoldauǧa üirenu.
Autizm turaly aitqanda da osy ūstanym aldyŋǧy orynda boluy tiıs. Autizm — balanyŋ mınezındegı «qyrsyqtyq» nemese ata-ananyŋ tärbiesındegı kemşılık emes. Būl — adamnyŋ qarym-qatynas jasau, aqparatty qabyldau, sezınu, oilau jäne qorşaǧan ortamen bailanys ornatu erekşelıgı. Autizm spektrı öte keŋ: bır bala söileude qiyndyq köruı mümkın, ekınşısı erte oqyp, sandarǧa nemese belgılı bır taqyrypqa erekşe qyzyǧuşylyq tanytuy mümkın. Bırıne qatty dybys auyr äser etse, endı bırı jaryqqa, iıske, köpşılık ortaǧa sezımtal boluy mümkın.
Sol sebeptı autizmdı tüsınudıŋ alǧaşqy qadamy — «bärı bırdei boluy kerek» degen tüsınıkten bas tartu. Är bala — jeke tūlǧa. Onyŋ küştı jaqtary, qajettılıkterı, qyzyǧuşylyqtary men damu joly ärtürlı. Autizmı bar balany tüsınu degenımız — ony özgertuge tyrysu emes, onyŋ älemıne qūrmetpen qarau.
Bügınde älem boiynşa autizm taqyrybyna nazar artyp keledı. Düniejüzılık densaulyq saqtau ūiymynyŋ baǧalauynşa, älemde şamamen ärbır 100 balanyŋ bırı autizm spektrıne jatady. Al AQŞ-tyŋ Aurulardy baqylau jäne aldyn alu ortalyǧynyŋ soŋǧy derekterı boiynşa, 8 jastaǧy balalar arasynda autizm körsetkışı 1/31 deŋgeiınde tırkelgen. Būl sandar autizmnıŋ «sirek kezdesetın qūbylys» emes ekenın körsetedı. Kerısınşe, är qoǧamda, är mektepte, är ortada autizm spektrındegı balalar men eresekter bar.
Degenmen derekterdıŋ artuy autizm köbeidı degendı ǧana bıldırmeidı. Būl — qoǧamda aqparattyŋ köbeigenın, diagnostika mümkındıkterınıŋ jaqsarǧanyn, ata-analar men mamandardyŋ erte belgılerge köbırek nazar audara bastaǧanyn da körsetedı. Erte baiqau men dūrys qoldau balanyŋ damuyna ülken äser etedı. Balaǧa uaqytynda kömek körsetılse, ol öz äleuetın aşuǧa, qarym-qatynas daǧdylaryn damytuǧa, ortaǧa beiımdeluge jäne özıne senımdı boluǧa köbırek mümkındık alady.
Autizmnıŋ belgılerı är balada ärtürlı körınedı. Keibır balalar esımın ataǧanda jauap bermeuı, köz bailanysyn sirek ornatuy, söileudıŋ keşıguı, qaitalanatyn äreketter jasauy nemese kün tärtıbındegı özgerısterge auyr beiımdeluı mümkın. Bıraq būl belgılerdıŋ boluy balany şekteu nemese taŋbalau üşın emes, onyŋ qandai qoldauǧa mūqtaj ekenın tüsınu üşın maŋyzdy.
Eŋ bastysy — autizmı bar balaǧa «nege basqalar siiaqty emessıŋ?» dep qaramau. Onyŋ ornyna «saǧan qalai yŋǧaily?», «senı qalai qoldai alamyz degen sūraqtardy qoiu maŋyzdy. Osyndai közqaras balanyŋ özın qauıpsız sezınuıne, qoǧamǧa senuıne jäne öz qabıletın körsetuıne jol aşady.
Autizmdı tüsınu tek ata-analar men mamandardyŋ mındetı emes. Būl — bükıl qoǧamnyŋ ortaq jauapkerşılıgı. Balabaqşa men mektepte, qoǧamdyq oryndarda, sportta, mädeniette, jūmysta jäne kündelıktı ömırde ärtürlı adamdarǧa oryn boluy kerek. İnkliuziia — tek pandus nemese arnaiy kabinet emes. İnkliuziia — adamnyŋ erekşelıgıne qaramastan, onyŋ qadır-qasietın moiyndau, taŋdauyna qūrmetpen qarau jäne qatysuyna mümkındık beru.
Mūnda tıldıŋ de maŋyzy zor. Bız «auyrady», «zardap şegedı», «qalypty emes» degen sözderden bas tartyp, adamdy bırınşı orynǧa qoiatyn, qūrmetke negızdelgen sözderdı qoldanuymyz kerek. Autizmı bar bala — eŋ aldymen bala. Onyŋ armany, quanyşy, qorqynyşy, qyzyǧuşylyǧy, talanty bar. Ol da dostasqysy keledı, üirengısı keledı, jetıstıkke jetkısı keledı. Tek oǧan keide älemdı tüsınu üşın de, älemge özın tüsındıru üşın de köbırek uaqyt pen qoldau qajet boluy mümkın.
Ata-analar üşın de qoldau erekşe maŋyzdy. Autizm diagnozyn estıgen sät är otbasy üşın oŋai bolmauy mümkın. Būl kezde ata-anaǧa kınälau emes, naqty aqparat, käsıbi kömek, tüsınıstık jäne senım qajet. Sebebı balanyŋ damuy tek terapiiaǧa nemese sabaqqa ǧana bailanysty emes. Ol eŋ aldymen özın jaqsy köretın, qabyldaityn, senetın ortanyŋ ışınde ösedı.
Älemdık ūiymdar soŋǧy jyldary autizm turaly tek habardarlyqty arttyru jetkılıksız ekenın jiı aityp keledı. Qoǧam habardar boludan qabyldauǧa, al qabyldaudan naqty äreketke köşuı kerek. Iаǧni autizm turaly bılu ǧana emes, autizmı bar adamǧa qolaily orta qalyptastyru maŋyzdy. Būl — mamandardyŋ daiyn boluy jäne dūrys baǧyt beruı, qoǧamdyq oryndardyŋ beiımdeluı, jūmys beruşılerdıŋ aşyq boluy jäne är adamnyŋ kündelıktı qarym-qatynasta tüsınıstık tanytuy.
Är bala — erekşe. Būl söz ädemı ūran ǧana emes, qoǧamnyŋ adamǧa degen közqarasyn körsetetın qūndylyq boluy tiıs. Eger bız balanyŋ erekşelıgın erte baiqap, ony qabyldap, dūrys qoldau körsete alsaq, onda ol öz mümkındıgın jüzege asyra alady. Al qoǧam üşın eŋ ülken jetıstık — är balanyŋ öz ornyn tabuyna jaǧdai jasau.
Autizmdı tüsınu — meiırımdı boludan bastalady. Tyŋdaudan bastalady. Sūraq qoiudan, üirenuden, stereotipterden aryludan bastalady. Sebebı är balanyŋ älemı bölek. Al bızdıŋ mındetımız — sol älemge esık aşu, qūrmetpen kıru jäne balanyŋ öz jaryǧyn körsetuıne mümkındık beru.
Derekközder:
WHO, CDC, Autism Speaks, UNICEF/WHO Global Report, National Autistic Society, Autistica
Janna Umbetova
Bolat Ötemūratov Qory
Resurstyq Ortalyq trener-oqytuşysy